ادامه ی تفسیر وترجمه ی سوره بقره آیات 152 - 142
ترجمة الميزان ج : 1ص :490
آنها را خاتمه داد ، علاوه بر اينكه تكليف مسلمانان را يكسره كرد ، هم حجتي براي آنان شد ، و هم دلشان خشنود گشت .
(فول وجهك شطر المسجد الحرام و حيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره ) كلمه ( شطر ) بمعناي بعض است ، و منظور از بعض مسجد الحرام همان كعبه است ، و اگر صريحا نفرمود ( فول وجهك الكعبة ) ، و يا ( فول وجهك البيت الحرام ) براي اين بود كه هم مقابل حكم قبله قبلي قرار گيرد ، كه شطر مسجد اقصي - يعني صخره معروف در آنجا - بود ، نه همه آن مسجد .
و لذا در اينجا هم فرمود : شطر مسجد حرام - يعني كعبه - ، و هم اينكه با اضافه كردن شطر بر كلمه مسجد ، بفهماند كه مسجد نامبرده مسجد حرام است ، و اگر ميفرمود شطر الكعبه ، يا شطر البيت الحرام اين مزيت از بين ميرفت .
در آيه شريفه اول حكم را مختص به رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) كرده ، فرمود : ( پس روي خود بجانب بعضي از مسجد الحرام كن ) ، و سپس حكم را عموميت داده ، به آن جناب و به عموم مؤمنين خطاب ميكند : كه ( هر جا بوديد روي خود بدانسو كنيد ) و اين خود مؤيد اين احتمال است كه آيه نامبرده وقتي نازل شد ، كه رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) با مسلمانان مشغول نماز بوده ، و معلوم است كه در چنين حالي ، اول بايد به پيشنماز بگويند : روي خود برگردان ، و بعدا به عموم بگويند : شما هم روي خود برگردانيد و براي هميشه و بر همه مسلمانان واجب است كه اينكار را بكنند .
(و ان الذين اوتوا الكتاب ، ليعلمون انه الحق من ربهم ) ميفرمايد اهل كتاب ميدانند كه اين برگشتن قبله حق است و از ناحيه خداست ، و اين بدان جهت ميفرمايد ، كه كتب آسماني ايشان صريحا بر نبوت رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) پيشگوئي كرده بود ، و يا صريحا گفته بود : كه قبله اين پيغمبر صادق ، قسمتي از مسجد الحرام است ، هر كدام باشد ، پس جمله : ( اوتوا الكتاب ) ميرساند كه كتاب اهل كتاب مشتمل بر حقيقت اين تحويل ، و اين حكم بوده ، حال يا بدلالت مطابقي ، ( و از نشانههاي او اين است كه قبله امت خود را بسوي كعبه بر ميگرداند ) ، و يا بدلالت ضمني ( او پيغمبري است صادق كه هر كاري بكند درست و حق و از طرف پروردگار عالم ميكند ) .
و خدا از اينكه اهل كتاب حق را كتمان ميكنند ، و علمي كه به كتاب خود دارند اظهار ننموده ، آنرا احتكار ميكنند ، غافل نيست .
(و لئن اتيت الذين اوتوا الكتاب بكل آية ) اين جمله سرزنش است از اهل كتاب ، كه پايه عناد و لجاجت آنها را ميرساند ، و ميفهماند كه اگر ازپذيرفتن دعوت تو امتناع ميورزند ، نه از اين جهت است كه حق برايشان روشن نشده ، چون علم يقيني دارند باينكه دعوت تو حق است ، و در آن هيچ شكي ندارند ، بلكه جهتش اين است كه آنان در دين خدا عناد ، و در برابر حق لجبازي
ترجمة الميزان ج : 1ص :491
دارند ، و اين همه اعتراضها و فتنه انگيزيهاشان تنها بدين جهت است و بس ، شاهدش هم گذشته از دليل و برهان اين است كه اگر تمامي معجزاتي كه تصور شود برايشان بياوري ، خواهي ديد كه باز هم قبله تو را برسميت نخواهند شناخت ، و همچنان بر عناد و جحود خود ادامه خواهند داد .
(و ما انت بتابع قبلتهم ، تو نميتواني پيرو قبله ايشان باشي ، ) براي اينكه تو از ناحيه پروردگارت حجت و برهان داري ممكن هم هست جمله نامبرده نهي بصورت خبر باشد ، يعني تو نبايد چنين كني .
(و ما بعضهم بتابع قبلة بعض يعني خود يهوديان و نصاري نيز قبله يكديگر را قبول ندارند ، ) يهوديان هر جا كه باشند ، رو به صخره بيت المقدس ميايستند ، ولي مسيحيان هر جا باشند رو بطرف مشرق ميايستند ، پس نه اين قبله آنرا قبول دارد ، و نه آن قبله اين را ، و اگر بپرسي چرا ؟ ميگويم براي پيروي از هوي و هوس و بس .
(و لئن اتبعت اهوائهم ، من بعد ما جاءك من العلم ) ، در اين جمله رسول گرامي خود را تهديد ميكند ولي در حقيقت از باب ( پسر بتو ميگويم داماد تو بشنو ) است ، و معنا متوجه بامت است ، ميخواهد اشاره كند باينكه اگر كسي تمرد كند ، اهواء يهود را پيروي كرده ، و به همين جهت ستمكار است .
(الذين آتيناهم الكتاب يعرفونه ، كما يعرفون ابناءهم ) ضمير در ( يعرفونه ) به رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) بر ميگردد ، نه به كتاب ، چون اين معرفت را تشبيه كرده به معرفت فرزندان ، و اين تشبيه در انسانها درست است ، نه اينكه كتاب را تشبيه به انسان كنند ، هرگز كسي نميگويد : فلاني اين كتاب را ميشناسد ، همانطور كه پسر خودش را ميشناسد ، علاوه بر اينكه سياق كلام كه در باره رسولخدا و وحيي كه تحويل قبله باو است ، اصلا ربطي به كتاب اهل كتاب ندارد ، پس معناي جمله اين است : كه اهل كتاب پيامبر اسلام را ميشناسند ، آنطور كه بچههاي خود را ميشناسند ، بخاطر اينكه تمامي خصوصيات آنجناب را در كتب خود ديدهاند ، ولي با اين حال طائفهاي از ايشان عالما عامدا معلومات خود را كتمان ميكنند .
و بنا بر اين در آيه شريفه التفاتي از حضور به غيبت بكار رفته ، چون با اينكه روي سخن با رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) است ، در عين حال نميفرمايد : ( آنها كه كتابشان دادهايم تو را ميشناسند ) ، بلكه ميفرمايد : ( او را ميشناسند ) كانه رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) را غايب حساب كرده ، و خطاب را به مؤمنين كرده است ، و اين بخاطر اين بوده كه توضيح دهد : امر رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) نزد اهل كتاب واضح است ، و اين نظم و اسلوب نظير سخن گفتن كسي است كه با جماعتي حرف ميزند ، ولي خطاب را متوجه يكي از آنها ميكند ، تا فضيلت او را آشكار سازد ، و اين سياق را همچنان ادامه ميدهد و
ترجمة الميزان ج : 1ص :492
با او حرف ميزند ، و ديگران ميشنوند ، تا برسند بمطلبي كه مربوط به شخص آن يكنفر است ، وقتي باينجا ميرسد ، روي خود از او گردانده ، متوجه جماعت حاضر در مجلس ميكند ، و چون آن مطلب بسر رسيد ، دوباره رو بان شخص نموده سخنان خود را ادامه ميدهد ، اين مثال را بدان جهت زديم ، تا متوجه شوي التفات در آيه بخاطر چه بوده است .
(الحق من ربك فلا تكونن من الممترين ) اين جمله بيان سابق را تاكيد ميكند ، و نهي از شك را تشديد مينمايد ، چون امتراء همان شك و ارتياب است ، و ظاهر خطاب متوجه به رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ، و باطن و معناي آن به امت است .
(و لكل وجهة هو موليها فاستبقوا الخيرات ) كلمه ( وجهة ) بمعناي چيزيست كه آدمي رو به آن ميكند ، مانند قبله ، كه آن نيز بمعناي چيزي است كه انسان متوجه آن ميشود ، در اين آيه بيان سابق را خلاصه نموده عبارت اخرائي ميآورد ، تا مردم را هدايت كند ، به اينكه مسئله قبله را تعقيب نكنند ، و بيش از اين در باره آن بگو مگو راه نيندازند ، و معنايش اين است كه هر قوم براي خود قبلهاي دارند ، كه بر حسب اقتضاي مصالحشان برايشان تشريع شدهاست .
خلاصه ، قبله يك امر قراردادي و اعتباري است ، نه يك امر تكويني ذاتي ، تا تغيير و تحول نپذيرد ، با اين حال ، ديگر بحث كردن و مشاجره براه انداختن در باره آن فائدهاي براي شما ندارد ، اين حرفها را بگذاريد ، و بدنبال خيرات شتاب بگيريد ، و از يكديگر سبقت جوئيد كه خدايتعالي همگي شما را در روزي كه شكي در آن نيست جمع ميكند ، و لو هر جا كه بوده باشيد .
كه خدا بر هر چيزي توانا است .
اين را هم بايد دانست كه آيه مورد بحث همانطور كه با مسئله قبله انطباق دارد ، چون در وسط آيات قبله قرار گرفته ، همچنين ميتواند با يك مسئله تكويني منطبق باشد ، و بخواهد از قضاء و قدري كه براي هر كسي از ازل تقدير شده خبر دهد ، و جمله ( فاستبقوا الخيرات ) بخواهد بفهماند : كه احكام و آداب براي رسيدن به همان مقدرات تشريع شده ، كه انشاء الله در بحثي كه پيرامون خصوص قضاء و قدر خواهيم داشت ، بيان مفصل آن ميآيد .
(و من حيث خرجت ، فول وجهك شطر المسجد الحرام ) الخ ، بعضي از مفسرين گفتهاند : معناي اين آيه اين است كه از هر جا كه بيرون شده و به هر جا كه وارد شدي ، روي خود بسوي مسجد الحرام كن ، بعضي ديگر گفتهاند : معنايش اين است كهاز هر شهري در آمدي ، ممكن هم هست مراد به جمله ( و من حيث خرجت ) الخ مكه باشد كه رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) از آنجا بيرون آمد ، و آيه ( من قريتك التي اخرجتك ) از آن خبر ميدهد ، و معنايش اينست كه رو به كعبه ايستادن حكمي
ترجمة الميزان ج : 1ص :493
است ثابت براي تو ، چه در مكه و چه در شهرهاي ديگر ، و سرزمينهاي ديگر و جمله : ( و انه للحق من ربك ، و ما الله بغافل عما تعملون ) ، همين معنا را تاكيد و تشديد ميكند .
(و من حيث خرجت فول وجهك شطر المسجد الحرام ، و حيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره ) الخ اگر اين جمله را به عين عبارت قبلي تكرار كرد بعيد نيست براي اين بوده باشد كه بفهماند : حكم نامبرده در هر حال ثابت است و مثل اين است كه كسي بگويد : ( در برخاستنت از خدا بترس و در نشستنت از خدا بترس ، و در سخن گفتنت از خدا بترس و در سكوتت از خدا بترس ) كه منظور گوينده اينست كه هميشه و در هر حال ملازم تقوي باش و تقوي را همواره با خود داشته باش و اگر بجاي آن عبارت ميگفت : ( از خدا بپرهيز ، وقتي برخاستي و نشستي و سخن گفتي و سكوت كردي ) اين نكته را نميفهماند و در آيه مورد بحث معنايش اين است كه رو بسوي قسمتي از مسجد الحرام بكن هم از همان شهري كه از آن بيرون شدي و هم از هر جاي ديگري كه بوديد رو بسوي آن قسمت كنيد .
(لئلا يكون للناس عليكم حجة الا الذين ظلموا منهم ، فلا تخشوهم ، و اخشوني ) الخ ، در اين جمله سه فائده براي حكم قبله كه در آن شديدترين تاكيد را كرده بود ، بيان ميكند .
اول اينكه يهود در كتابهاي آسماني خود خوانده بودند كه قبله پيامبر اسلام (صلياللهعليهوآلهوسلّم) كعبه است نه بيت المقدس ، همچنانكه قرآن كريم از اين جريان خبر داده ، ميفرمايد : ( و ان الذين اوتوا الكتاب ليعلمون انه الحق ، من ربهم)كه ترجمهاش گذشت و اگر حكم تحويل قبله نازل نميشد ، حجت يهود عليه مسلمين تمام بود ، يعني ميتوانستند بگويند : اين شخص پيغمبري نيست كه انبياء گذشته وعده آمدنش را داده بودند ، ولي بعد از آمدن حكم تحويل قبله و التزام بان و عمل بر طبقش ، حجت آنان را از دستشان ميگيرد ، مگر افراد ستمگري از ايشان زير بار نروند .
(الا الذين ظلموا منهم ) اين استثناء منقطع ، و بدون مستثني منه و بمعناي ( لكن ) است ، و آيه چنين معنا ميدهد كه ( لكن كساني كه از ايشان ستمكارند و تابع هوي و هوس هستند ، همچنان بر اعتراض بيجاي خودادامه ميدهند ، پس زنهار كه از ايشان حسابي نبري ، چون پيرو هوي و ظالمند ، و خداوند ستمكاران را هدايت نميكند و تنها از من حساب ببر) .
دوم اينكه پيگيري و ملازمت اين حكم ، مسلمانان را به سوي تماميت نعمتشان و كمال دينشان سوق ميدهد كه بزودي در تفسير آيه : ( اليوم اكملت لكم دينكم ، و اتممت عليكم نعمتي ) ، انشاء الله تعالي معناي تماميت نعمت را بيان خواهيم كرد .
ترجمة الميزان ج : 1ص :494
سوم اينكه در آخر آيه فرموده : ( لعلكم تهتدون ) كه خداي تعالي اظهار اميدواري به هدايت مسلمانان به سوي صراط مستقيم كرده ، و در سابق آنجا كه در باره : ( اهدنا الصراط المستقيم ) بحث ميكرديم ، در باره اهتداء سخن گفتيم .
بعضي از مفسرين گفتهاند : اينكه در آيه تحويل قبله فرموده : ( و لاتم نعمتي عليكم ، و لعلكم تهتدون ) و نيز در آيه فتح مكه نظير آنرا آورده ، و فرموده : ( انا فتحنا لك فتحا مبينا ، ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك و ما تاخر و يتم نعمته عليك و يهديك صراطا مستقيما ) ، خود دليل بر اين است كه در آيه مورد بحث هم بشارتي است به فتح مكه .
توضيح اينكه : كعبه در صدر اسلام پر بود از بتهاي مشركين و وثنهاي ايشان ، و خلاصه بت در آنجا حاكم بود و در ايامي كه اين آيه نازل ميشد ، هنوز اسلام قوت و شوكتي بخود نگرفته بود ، خداي تعالي رسول خود را هدايت كرد باينكه رو به بيت المقدس نماز بخواند ، چون بيت المقدس قبله يهوديان بود ، كه هر چه باشد دينشان باسلام نزديكتر از دين مشركين بود ، ولي بعد از آنكه رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) به مدينه هجرت كرد و زمان فرا رسيدن فتح مكه نزديك شد ، و انتظار فرمان الهي به تطهير كعبه از پليدي بتها ، شديد گرديد .
در چنين شرائطي دستور برگشتن قبله بسوي كعبه صادر شد و اين خود نعمت بس بزرگي بود ، كه خدا مسلمانان را بدان اختصاص داد ، آنگاه در ذيل همين فرمان وعده فرمود : كه بزودي نعمت و هدايت را بر تو تمام خواهد كرد ، يعني كعبه را از پليديهاي اصنام خواهد پرداخت ، آنچنانكه فقط خدا در آن عبادت شود و تنها معبد مسلمانان گردد و تنها مسلمانان رو بسوي آن عبادت كنند ، پس نتيجه ميگيريم كه جمله : ( و لاتم نعمتي عليكم ) الخ ، بشارت به فتح مكه است .
از سوي ديگر ، بعد از آنكه در سوره فتح به مسئله فتح مكه ميپردازد ، دوباره به همان وعده قبلي اشاره ميكند ، كه در آيه مورد بحث آمده بود و ميفرمايد : ( ويتم نعمته عليك و يهديك صراطا مستقيما ) .
اين بود گفتار آن مفسر و توضيح ما در باره آن ، و لكن گو اينكه به ظاهرش گفتاري است دلچسب ، اما خالي از تدبر و دقت است ، براي اينكه ظاهر آيات با آن نميسازد زيرا مدرك مفسر نامبرده در آيه مورد بحث ( و لاتم نعمتي عليكم و لعلكم تهتدون ) الخ ، لام غايت است ، كه بر سر ( اتم ) در آمده و اين لام عينا در آيه سوره فتح آمده و فرموده : ( ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك و ما تاخر و يتم نعمته عليك و يهديك صراطا مستقيما) .
ترجمة الميزان ج : 1ص :495
و با اينكه حرف لام در هر دو آيه غايت است ، ديگر چه معنا دارد مفسر نامبرده آيه مورد بحث را بمعناي وعده گرفته و آيه سوره فتح را بمعناي انجاز آن وعده و وفاي بان بگيرد ؟ با اينكه هر دو آيه وعده جميلي است باينكه خداوند نعمت را بر تو تمام ميكند .
از سوي ديگر آيه مورد بحث كه در باره مسئله حج است وعده اتمام نعمت را به همه مسلمين ميدهد و ميفرمايد : ( عليكم ) ، و آيه سوره فتح اين وعده را تنها به رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ميدهد و ميفرمايد : ( ويتم نعمته عليك ) الخ ، پس سياق دو آيه مختلف است ، و نميشود هر دو مربوط به يك مطلب باشند .
حال اگر آيهاي باشد كه دلالت كند بر اينكه اين دو وعده كجا وفا شد ؟ آنوقت ممكن است بگوئيم : پس مراد هر دو وعده همين وعدهاي است كه اين آيه از وفا شدن بان خبر ميدهد و چنين آيهاي اگر باشد آيه : ( اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام دينا ، امروز ديگر دين شما را تكميل كردم و نعمت خود بر شما تمام نمودم و اسلام را دين مورد رضايم برايتان قرار دادم ) ، خواهد بود و اما اينكه نعمت در آن چه نعمتي بوده كه خدا اتمام كرده ؟ و در اين آيه منتش را بر ما ميگذارد ، انشاء الله در تفسير سوره مائده بحثش خواهد آمد .
نظير اين دو آيه كه مشتمل بر اتمام نعمت است آيه : ( و لكن يريد ليطهركم ، و ليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون ) ، و نيز آيه : ( كذلك يتم نعمته عليكم ، لعلكم تسلمون ) ، است كه باز انشاء الله كلامي مناسب با مقام بحثمان در ذيل هر يك از اين آيات خواهد آمد .
(كما ارسلنا فيكم رسولا منكم ) ، از ظاهر آيه بر ميآيد ، كه كاف در كلمه ( كما ) براي تشبيه ، و كلمه ( ما ) مصدريه باشد ، در نتيجه معناي آيه و ماقبلش اين ميشود : ما با قبله قرار دادن خانهاي كه ابراهيم بنا كرد و برايش آن خيرات و بركات را درخواست نمود به شما انعام كرديم ، مانند اين انعام ديگرمان كه رسولي از ميان شما در شما فرستاديم كه آيات ما بر شما همي خواند و كتاب و حكمتتان ميآموزد و تزكيهتان ميكند و اين را بدان جهت كرديم كه دعاي ابراهيم را استجابت كرده باشيم ، آن دعا كه با فرزندش اسماعيل گفتند : پروردگارا ! و رسولي از خود ايشان در ميانشان مبعوث فرما تا آيات بر آنان تلاوت كند و كتاب و حكمتشان تعليم دهد و تزكيهشان كند پس در اين ارسال رسول منتي است نظير منتي كه در قبله قرار دادن كعبه بود .
از اينجا معلوم ميشود مخاطب در جمله ( فيكمرسولا منكم ) ، امت مسلمه است ، كه بر حسب حقيقت عبارتند از خصوص اولياء دين ، چون اگر جميع دودمان اسماعيل - يعني عرب مضر -
ترجمة الميزان ج : 1ص :496
امت اسلام ناميده ميشوند ، از نظر ظاهر امتند و نيز اگر همه عرب و مسلمانان غير عرب امت اسلام ناميده ميشوند ، از نظر اشتراك در حكم است و گر نه حقيقت و واقع آن امت كه ابراهيم (عليهالسلام) از خدا درخواست كرد ، همان اولياء دين هستند و بس .
(يتلو عليكم آياتنا ) ، كلمه : ( آياتنا ) ظهور در آيات قرآن دارد ، چون قبل از آن كلمه ( يتلو ) آمده ، و معلوم است كه تلاوت در مورد الفاظ استعمال ميشود ، نه معاني و كلمه ( تزكيه ) به معناي تطهير است و تطهير عبارتست از زايل كردن پليديها و آلودگيها ، در نتيجه كلمه تطهير هم شامل اعتقادات فاسد چون شرك و كفر ميشود و هم شامل ملكات رذيله چون تكبر و بخل ميگردد و هم اعمال فاسد و شنيع چون كشتن و زنا و شرابخواري را شامل ميشود .
و تعليم كتاب و حكمت و نيز تعليم آنچه نميدانستيد ، دو جمله است كه شامل تمامي معارف اصولي و فروعي دين ميگردد .
اين را هم بايد دانست كه آيات شريفه مورد بحث مشتمل بر چند مورد التفات نسبت به خداي تعالي است ، يكجا خداي تعالي غايب ( او ) حساب شده ، يكجا متكلم وحده ( من ) ، جائي ديگر متكلم مع الغير ( ما ) ، و نيز چند التفات ديگر نسبت به غير خداي تعالي كه باز يكجا غايب حساب شدهاند و يكجا مخاطب و يكجا متكلم كه اگر خواننده عزيز در آنها دقت بعمل آورد ، نكتههايش پوشيده نميماند .
بحث روايتي
در تفسير مجمع البيان از قمي روايت كرده كه در تفسيرش در ذيل آيه : ( سيقول السفهاء ) الخ از قول امام صادق (عليهالسلام) نقل كرده كه فرمود : قبله وقتي از بيت المقدس بسوي كعبه برگرديد كه رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) سيزده سال در مكه نماز بسوي بيت المقدس خوانده بود و بعد از مهاجرت به مدينه هم هفت ماه به همان سو نماز خواند آنوقت خدا او را بطرف مكه برگردانيد .
چون يهوديان رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) را سرزنش ميكردند و ميگفتند : تو تابع مائي و بسوي قبله ما نماز ميگزاري ، رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) از اين سرزنش دچار اندوهي سخت شد و در نيمه شبي از خانه بيرون شد و به آفاق آسمان نگاه ميكرد منتظر بود از ناحيه خدايتعالي در اين خصوص امري صادر شود فرداي آن شب وقتي هنگام نماز ظهر شد ، آنجناب در مسجد بني سالم بود و دو ركعت از نماز ظهر را خواند كه جبرئيل نازل شده ، دست به دو شانه آنحضرت گذاشت و او را بطرف كعبه
ترجمة الميزان ج : 1ص :497
برگردانيد و اين آيه بر او نازل كرد : ( قد نري تقلب وجهك في السماء فلنولينك قبلة ترضيها ، فول وجهك شطر المسجد الحرام ) در نتيجه آنجناب دو ركعت از يك نماز را بسوي بيت المقدس ، و دو ركعت ديگرش را بسوي كعبه خواند ، بعد از اين جريان سر و صداي يهود و مردم نفهم بلند شد كه چرا از قبلهاي كه داشت برگرديد ؟ مؤلف : رواياتيكه هم از طرف عامه و هم خاصه در اين داستان در كتب جامعوارد شده ، بسيار زياد است و از نظر مضمون قريب به هم هستند ، ولي از نظر تاريخ اين جريان مختلفند ، بيشتر آنها تاريخ تحويل قبله را در ماه رجب سال دوم از هجرت ، يعني ماه هفدهم از هجرت ميدانند و صحيحتر هم همين است و بزودي فصل جداگانه در بحث پيرامون اين مسئله خواهد آمد انشاء الله .
و از طرق اهل سنت در باره اينكه امت اسلام گواه بر مردم و رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) گواه بر امت است رواياتي آمده كه مردم روز قيامت تبليغ انبياء را انكار ميكنند خدايتعالي از انبياء شاهد ميخواهد تا اثبات كنند تبليغ كردهاند - با اينكه خدا عالمتر از هر كسي است - آنگاه امت محمد (صلياللهعليهوآلهوسلّم) را مياورند و ايشان شهادت ميدهند امتهاي ديگر ميپرسند : شما از كجا بدست آوردهايد كه پيغمبر ما رسالت خود را تبليغ كرده ؟ ميگويند : ما اين معنا را از كتاب آسمانيمان بدست آورديم كه خدايتعالي بزبان پيامبر صادقش در آن خبر داد : كه انبياء گذشته رسالت خود را تبليغ كردند .
بعد محمد (صلياللهعليهوآلهوسلّم) را ميآورند تا از حال امتش بپرسند ، آنجناب امت را تزكيه ميكند و به عدالتشان شهادت ميدهد ، اينجاست كه خداي سبحان فرموده : (فكيف اذا جئنا من كل امة بشهيد) .
مؤلف : مفاد اين روايت را اخبار ديگري تاييد ميكند ، كه سيوطي آن اخبار را در تفسير الدر المنثور و غير او نيز آوردهاند ، چيزي كه در اين روايات به نظر درست نميرسد اينست كه پيامبر اسلام تمامي امت را تزكيه و تعديل نكرده و معنا ندارد كه در قيامت همه را تزكيه و تعديل كند ، مگر اينكه بمنظور تزكيه و تعديل جمعي از امت باشد نه همه ، و گر نه روايات نامبرده مطلبي بر خلاف ضرورت اثبات ميكند ، ضرورت كتاب و سنت هر دو .
آخر چطور ممكن است رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) فجايع و جناياتي را كه افرادي از امت اسلام مرتكب شدند تجويز كند ؟ و بر آن جنايات صحه بگذارد ؟ جناياتي كه حتي نمونهاش هم در امتهاي گذشته رخ نداد ؟ و چطور آنجناب طاغيان و فرعونهاي اين امت را تزكيه و تعديل ميكند ؟ و آيا اين روايات طعن بر دين حنيف و بازيگري با حقايق اين ملت بيضاء نيست ؟ ! قطعا
ترجمة الميزان ج : 1ص :498
هست ، علاوه بر اينكه اين روايات گفتگو از شهادت نظري دارد ، نه شهادت تحمل ، چون امت اسلام در زمان انبياء گذشته حاضر نبودند ، تا ببينند آيا رسالت خود را تبليغ ميكنند يا نه ؟ و شهادت نظري اعتبار ندارد .
و در كتاب مناقب در اين باره از امام باقر (عليهالسلام) روايت كرده ، كه فرمود : ( شهداء مردم ) به غير رسولان و امامان كسي نيست و اما امت معقول نيست كه خدا از آنها شهادت بطلبد ، براي اينكه در ميان امت كساني هستند كه شهادتشان يك بند سبزي و يك پر كاه ارزش ندارد .
و در تفسير عياشي از امام صادق (عليهالسلام) روايت كرده كه در ذيل جمله ( لتكونوا شهداء علي الناس و يكون الرسول عليكم شهيدا ) الخ ، فرمود : اگر خيال كني كه منظور خدايتعالي از اين آيه همه موحدين اهل قبله است ، سخت اشتباه كردهاي ، براياينكه آيا خدايتعالي در قيامت از كسي شهادت ميخواهد ، كه در دنيا شهادتش در مرافعهاي كه بر سر يك من خرما بپا ميشد پذيرفته نبود ؟ و آنوقت شهادت چنين كسي در درگاهش پذيرفته ميشود ؟ حاشا : اين حرف معقول نيست و خدايتعالي چنين چيزي را از خلق خودش نميپسندد ، آنوقت خودش چگونه مرتكب آن ميشود ، بلكه منظور خدايتعالي از امت ، افرادي است كه مصداق آيه : ( كنتم خير امة اخرجت للناس ) ، هستند و آنان امت وسط و بهترين امتند كه خدا براي مردم خلقشان كرده است .
مؤلف : بيان اين حديث در ذيل آيه شريفه با استفاده از قرآن كريم گذشت .
و در قرب الاسناد از امام صادق (عليهالسلام) از پدرش از رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) روايت كرده كه فرمود : از جمله خصائصي كه خداي تعالي به امت من داده و با دادنش امتم را بر ساير امم برتري بخشيده ، سه چيز است كه حتي به هيچ پيغمبري نداده - تا آنجا كه ميفرمايد : - خدايتعالي هر پيغمبري كه مبعوث ميكرد ، او را شهيد بر قومش قرار ميداد ، ولي خداي تعالي امت مرا شهيد بر همه خلائق كرد ، و فرمود : ( ليكون الرسول شهيدا عليكم ، و تكونوا شهداء علي الناس ) تا آخر حديث) .
مؤلف : اين حديث منافاتي با حديث قبلي ندارد ، چون مراد به امت در اين روايت نيز همان امت مسلمهايست كه دعاي ابراهيم بوسيله آن مستجاب شد .
و در تفسير عياشي از امير المؤمنين (عليهالسلام) روايت آورده كه در حديثي در ضمن توصيف روز قيامت فرمود : مردم در يكجا جمع ميشوند و در آنجا تمامي خلائق استنطاق ميشوند ، واحدي بدون اجازه رحمان و جز به صواب سخن نميگويد آنگاه به رسول خدا دستور ميدهند،
ترجمة الميزان ج : 1ص :499
برخيزد و از پرسشها پاسخ گويد اينجاست كه خدايتعالي به رسول گراميش ميفرمايد : ( فكيف اذا جئنا من كل امة بشهيد و جئنا بك علي هؤلاء شهيدا ) و بحكم اين آيه آنجناب شهيد بر شهيدان يعني بر رسولان است .
و در تهذيب از ابي بصير از يكي از دو امام باقر و صادق (عليهماالسلام) روايت كرده كه گفت : به آنجناب عرضه داشتم : آيا خدايتعالي به رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) دستور داده بود كه بسوي بيت المقدس نماز بگزارد ؟ فرمود : بله ، مگر نميبيني خداي سبحان فرموده : ( و ما جعلنا القبلة التي كنت عليها الا لنعلم من يتبع الرسول ممن ينقلب علي عقبيه ) الخ .
مؤلف : مقتضاي اين حديث اين است كه جمله : ( التي كنت عليها ) صفت قبله باشد ، و مراد بقبله ، بيت المقدس باشد ، و اينكه آن قبلهاي كه رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) رو بان ميايستاده ، همان بيت المقدس بوده باشد و همين معنا را سياق آيات تاييد ميكند كه بيانش گذشت .
از اينجا آن روايتي هم كه از امام عسكري (عليهالسلام) نقل شده تاييد ميشود ، چون آنجناب فرموده : مردم مكه هواي قبله شدن كعبه را داشتند خدايتعالي با قبله قرار دادن بيت المقدس امتحانشان كرد تا معلوم شود چه كسي بر خلاف هواي نفسش رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) را پيروي ميكند بر خلاف مردم مدينه كه هواي بيت المقدس بسر داشتند و خدايتعالي با برگرداندن قبله دستورشان داد با هواي نفس خود مخالفت نموده رو به كعبه نماز بگزارند تا باز معلوم شود چه كسي پيروي رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ميكند ؟ و چه كسي مخالفت مينمايد ؟ كه هر كس او را بر خلاف ميل درونيش اطاعت كند ، مصدق او و موافق او است ( تا آخر ) .
با اين حديث فساد گفتار ديگري نيز روشن ميگردد و آن اين است كه جمله ( التي كنت عليها ) مفعول دوم براي كلمه ( جعلنا ) است و معناي آيه اين است كه ما قبل از بيت المقدس قبله را كعبهاي كه ( كنت عليها ) نكرديم ، استدلال كرده است بجمله ( الا لنعلم من يتبع الرسول ) كه حاصل معنا چنين ميشود ( ما قبل از بيت المقدس كعبه را كه الان رو به آن هستي قبله نكرديم مگر براي اينكه بفهميم چه كسي رسول را پيروي ميكند ) لكن اين حرف بيهوده است زيرا همانطور كه قبلا گفتيم سياق بر خلاف آنست .
و در تفسير عياشي از زبيري روايت كرده كه گفت : از امام صادق (عليهالسلام) پرسيدم : آيا مرا از ايمان خبر نميدهي ؟ بدانم آيا ايمان مجموع قول و عمل است و يا قول بدون عمل ؟ فرمود : ايمان همهاش عمل است ، چون خود قول هم يكي از اعمال است كه خدا واجبش كرده در كتابش
ترجمة الميزان ج : 1ص :500
بيان نموده نورش واضح و حجتش ثابت شده ، كتابش بدان شهادت ميدهد و بسوي آن دعوت ميكند .
و چون خداي تعالي رسول اسلام را رو به كعبه گردانيد ، مسلمانان به رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) گفتند : پس تكليف ما نسبت به نمازهائيكه در اين مدت ( 17 ماهه ) رو به بيت المقدس خوانديم چه ميشود ؟ و تكليف مردگان ما كه در اين مدت نماز را به آنطرف ميخواندند چه ميشود ؟ خدايتعالي در پاسخ به اين سؤال اين جمله را نازل فرمود : ( و ما كان الله ليضيع ايمانكم ، ان الله بالناس لرؤف رحيم ، خدا ايمان شما را ضايع نميكند ، كه خدا به مردم رئوف و رحيم است ) .
و در اين كلام خود نماز ما را ايمان خواند ، پس هر كس از خدا بترسد و جوارح خود ( از چشم و گوش و شكم و زبان و فرج ) را حفظ نموده هر عضوي از اعضاي خود را در آن جائي مصرف كند و بكار ببندد كه خدا برايش معين كرده و واجب هر عضوي را انجام دهد ، با ايمان كامل خدا را ملاقات ميكند و از اهل بهشت است ، و اگر كسي در واجبي از اين واجبات خيانت كند و از آنچه خدا دستور داده تعدي نمايد ، خدا را با ايمان ناقص ملاقات ميكند .
مؤلف : اين روايت را كليني هم آورده ، و اينكه در روايت ، نزول جمله ( و ما كان الله ليضيع ايمانكم ) را بعد از تحويل قبله دانسته ، منافاتي با بيان قبلي ما ندارد .
و در كتاب فقيه آمده : كه رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) سيزده سال در مكه و نوزده ماه در مدينه بطرف بيت المقدس نماز خواند بعد كه يهوديان سرزنش كردند كه تو تابع قبله ما هستي و اندوه شديدي بر او مسلط شد ، در دل شب از خانه بيرون آمد و رو به اطراف افق بگردانيد ، فرداي آن شب هم نماز صبح را رو به بيت المقدس خواند و هم دو ركعت از نماز ظهر را ، سر دو ركعتي جبرئيل آمد ، و گفت : ( قد نري تقلب وجهك في السماء ، فلنولينك قبلة ترضيها ، فول وجهك شطر المسجد الحرام ) الخ ، آنگاه دست آنجناب را گرفته رو به كعبهاش كرد ، مردمي هم كه پشت سرش به نماز ايستاده بودند رو به كعبه شدند ، بطوريكه زنان جاي فعلي مردان قرار گرفتند و مردان جاي فعلي زنان ، و اين نماز ظهر اولش بسوي بيت المقدس و آخرش بسوي كعبه واقع شد ، بعد از نماز ظهر خبر به مسجدي ديگر در مدينه رسيد ، اهل آن مسجد دو ركعت از عصر خوانده بودند ، دو ركعت ديگر را بطرف كعبه برگشتند ، آنها نيز اول نمازشان بسوي بيت المقدس و آخرش بسوي كعبه شد ، و مسجد قبلتين ، همان مسجد است .
مؤلف : قمي هم نظير اين را روايت كرده و گفته : كه رسولخدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) خودش ( در مدينه)،
ترجمة الميزان ج : 1ص :501
بلكه در مسجد بني سالم نماز ميخواند كه اين جريان واقع شد .
و در تفسير عياشي از امام باقر (عليهالسلام) روايت كرده كه در ذيل آيه ( فول وجهك شطر المسجد الحرام ) الخ ، فرموده : رو بقبله نماز بخوان و در نماز رو از قبله برمگردان كه نمازت باطل ميشود چون خداي سبحان به رسول گراميش فرمود در نماز واجب بايد حتما رو بقبله نماز بخواني ، ( فول وجهك شطر المسجد الحرام ، وحيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره) .
مؤلف : روايات در اين باره كه آيه شريفه راجع بخصوص نماز واجب است بسيار زياد است .
و در تفسير قمي از امام صادق (عليهالسلام) روايت آورده كه در تفسير آيه ( الذين آتيناهم الكتاب يعرفونه ) الخ ، فرموده : اين آيه در باره يهود و نصاري نازل شد ، خداي تعالي در آن ميفرمايد : ( آنهائي كه كتابشان داديم ، او را ميشناسند - يعني رسول خدا را - همانطور كه فرزندان خود را ميشناسند ) و اين بدان جهت است كه خداي عز و جل در تورات و انجيل و زبور ، صفات رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم)و صفات اصحابش و مهاجرتش را ذكر كرده بود و همان را در قرآن حكايت كرده ، كه ( محمد رسول الله ، و الذين معه اشداء علي الكفار ، رحماء بينهم ، تريهم ركعا سجدا ، يبتغون فضلا من الله و رضوانا ، سيماهم في وجوههم من اثر السجود ، ذلك مثلهم في التورية ، و مثلهم في الانجيل ، محمد (صلياللهعليهوآلهوسلّم) فرستاده خداست و كساني كه مصاحب او هستند بر كفار دشمناني بيرحم ، و در بين خود مهربانان هستند ، ايشان را ميبيني كه همواره در ركوع و سجودند و همه در پي بدست آوردن فضل خدا و خشنودي اويند ، نشانههاشان از اثر سجده در پيشاني نمايان است ، اين است مثل آنان در تورات و همين است مثل آنان در انجيل ) .
پس صفات رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) و اصحابش در تورات بوده و وقتي خدا او را مبعوث فرمود ، اهل كتاب او را شناختند ، همچنان كه خود قرآن ميفرمايد : ( فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به) .
مؤلف : نظير اين روايت در كافي از علي (عليهالسلام) نقل شده است .
و در اخبار بسياري از طرق شيعه آمده : كه آيه : ( أينما تكونوا يات بكم الله جميعا ) الخ ، در باره اصحاب قائم (عليهالسلام) نازل شده و در بعضي از آنها آمده : كه اين از باب جري و تطبيق است .
و در حديثي از طرق عامه در ذيل جمله ( و لاتم نعمتي عليكم ) ، از علي (عليهالسلام) آمده كه فرمود : تماميت نعمت اين است كه انسان با داشتن اسلام بميرد .
ترجمة الميزان ج : 1ص :502
و باز در حديثي از طرق آنان آمده : كه تماميت نعمت به اين است كه آدمي داخل بهشت شود .
بحث علمي
تشريع قبله در اسلام و اعتبار و وجوب خواندن نماز رو بقبله ، - نمازي كه عبادت عموم مسلمانان جهان است - ، و همچنين وجوب ذبح حيوانات رو بقبله و كارهاي ديگري كه حتما بايد رو بقبله باشد ، ( و يا مانند خوابيدن و نشستن و وضو گرفتن رو بقبله : كه مستحب و مانند تخليه كردن كه حتما بايد بطرف غير قبله باشد و رو بقبلهاش حرام است ) و احكامي ديگر كه با قبله ارتباط دارد ، و مورد ابتلاي عموم مسلمانان است ، باعث شده كه مردم محتاج به جستجوي جهت قبله شوند و آنرا در افق خود معين كنند ، ( تا نماز و ذبح حيوانات و كارهائي ديگر را رو به آنطرف انجام داده و از تخليه كردن به آن طرف بپرهيزند ) .
و در ابتداء امر از آنجا كه تشخيص قطعي آن براي مردم دور از مكه فراهم نبود ناگزير به مظنه و گمان و نوعي تخمين اكتفاء ميكردند .
ولي رفته رفتهاين حاجت عمومي ، علماي رياضيدان را وادار كرد تا اين مظنه و تخمين را قدري به تحقيق و تشخيص عيني نزديك سازند ، براي اين كار از جدولهائي كه در زيج مورد استفاده قرار ميگيرد استمداد كردند ، تا بدان وسيله عرض هر شهر و طول آن را ( منظور از عرض شهر فاصلهايست كه هر شهري از خط استواء دارد و منظور از طول آن فاصلهايست كه ميانه شهرها از مشرق به مغرب ميباشد به اين منظور آخرين نقطه غربي و معمور كره زمين را جزاير خالدات ميگرفتند ، البته اين ديگر مربوط به بحث ما نيست كه در قرون گذشته و قبل از كشف آمريكا و كشف كرويتزمين چنين ميپنداشتند كه جزائر خالدات واقع در غرب اروپا ساحل اقيانوس آرام آخرين نقطه كره زمين است و البته اين جزائر در قرون اخير در آب فرو رفته و اثري از آن باقي نمانده است ، و فعلا در نيم كره شرقي زمين ، از رصدخانه گرنويچ لندن استفاده ميكنند ) ، ( مترجم ) معين كنند .
آنگاه بعد از آنكه عرض شهر خود را از خط استواء معين ميكردند آن وقت ميتوانستند بفهمند كه از نقطه جنوب آن شهر ( نقطه جنوب هر شهري عبارتست از نقطهاي كه اگر خطي موهوم از آن نقطه بطرف نقطه شمال تصور كنيم آفتاب در رسيدن بان نقطه مسير روزانهاش نصف ميشود و باصطلاح به نقطه ظهر ميرسد ) چند درجه ( از نود درجه ميان جنوب و مغرب ) را بطرف مغرب منحرف شوند ، رو به كه ايستادهاند ( و اين انحراف را با حساب جيوب و مثلثات معين ميكردند ) .
ترجمة الميزان ج : 1ص :503
آنگاه اين حساب را بوسيله دائره هنديه براي تمامي افقها و شهرهاي مسلماننشين ترسيم كردند ، ( به اين صورت كه يا در اول بهار و يا در اول پائيز كه دو نقطه اعتدالي است در هر افقي دائرهاي در زمين مسطح رسم كردند و محوري و يا به عبارتي شاخصي در وسط آن دائره كوبيدند ، صبح كه آفتاب طلوع كرد سايه شاخص از دائره بيرون بود ، ايستادند تا با بالا آمدن آفتاب و كوتاه شدن سايه آن نقطهاي را كه سايه از آن نقطه وارد دائره ميشود معين كنند و همچنين آن نقطهاي را كه در بعد از ظهر سايه از دايره بيرون ميرود معين كنند ، سپس با خطي مستقيم اين دو نقطه را بهم وصل كردند كه يكسرش مشرق افق را نشان ميداد و سر ديگرش مغرب افق را ، در نتيجه دائره به دو نيم دائره تقسيم شد ، خط ديگري عمود بر آن خط ترسيم كردند كه يكسرش نقطه جنوب را نشان ميداد و سر ديگرش نقطه شمال را ، و اين خط را نصف النهار آن افق ميناميدند ، و معلوم است كه فاصله ميان هر يك از اين چهار نقطه نود درجه است ، و فرض كنيد شهري كه اين دائره ( كه آنرا دائره هنديه ميناميدند ) ترسيم شده ، سي درجه با خط استواء فاصله داشته باشد ، در اينصورت اگر سكنه اين شهر در موقع نماز سي درجه از نود درجه را از جنوب بطرف مغرب برگردند ، درست رو بقبله ايستادهاند ، ( مترجم ) .
سپس براي اينكه اين كار را بسرعت و آساني انجام دهند ، قطب نما را يعني عقربه مغناطيسي معروف به حك را بكار بستند ، چون اين آلت با عقربه خود جهت شمال و جنوب را در هر افقي كه بكار رود معين ميكند و كار دائره هنديه را به فوريت انجام ميدهد و در صورتيكه ما مقدار انحراف شهر خود را از خط استواء بدانيم ، بلافاصله نقطه قبله را تشخيص ميدهيم .
لكن اين كوششي كه علماي رياضي مبذول داشتند - هر چند خدمت شايان توجهي بود - و خداوند جزاي خيرشان مرحمت فرمايد - ، و لكن از هر دو طريق يعني هم از طريق قطبنما و هم از راه دائره هنديه ناقص بود كه اشخاص را دچار اشتباه ميكرد .
اما اول براي اينكه رياضي دانان اخير متوجه شدند كه رياضي دانان قديم در تشخيص طول شهر دچار اشتباه شدهاند ، و در نتيجه حسابي كه در تشخيص مقدار انحراف و در نتيجه تشخيصقبله داشتند ، در هم فرو ريخت .
توضيح اينكه براي تشخيص عرض مثلا تهران از خط استوا ، و محاذات آن با آفتاب در فصول چهارگانه ، طريقهشان اينطور بود كه فاصله قطب شمالي را با خط استواء معين نموده و آنرا درجهبندي ميكردند آنگاه فاصله شهر مورد حاجت را از خط استواء به آن درجات معين نموده ، مثلا ميگفتند فاصله تهران از جزائر خالدات 86 درجه و 20 دقيقه ميباشد و عرض آن از خط استوا سي و پنج درجه و 35 دقيقه ( نقل از كتاب زيج ملخص تاليف ميزابي ) گو اينكه اين
ترجمة الميزان ج : 1ص :504
طريقه به تحقيق و واقع نزديك بود ، و لكن طريقه تشخيص طول شهرها طريقهاي درست و نزديك به تحقيق نبود چون همانطور كه در بيان مترجم گذشت عبارت از اين بود كه مسافت ميانه دو نقطه از زمين را كه در حوادث آسماني مشترك بودند ، ( اگر آفتاب ميگرفت در هر دو جا در يك زمان ميگرفت ، و اگر حوادث ديگري رخ ميداد ، در هر دو نقطه رخ ميداد ) معين ميكردند و آنرا با مقدار حركت حسي آفتاب و يا به عبارتي با ساعت ضبط مينمودند آنگاه ميگفتند : مثلا طول شهر تهران فلان درجه و ... دقيقه است و چون در قديم وسائل تلفن و تلگراف و امثال آن در دست نبود ، لذا اندازهگيريهاي قديم دقيق نبود و بعد از فراوان شدن اين وسائل و همچنين نزديك شدن مسافتها بوسيله هواپيما و ماشين اين مشكل كاملا حل شد ، و در اين هنگام بود كه شيخ فاضل و استاد شهير رياضي ، مرحوم سردار كابلي براي حل اين مشكل كمر همت بست و انحراف قبله را با اصول جديد استخراج نموده ، رسالهاي در اين باره بنام ( تحفة الاجلة في معرفة القبلة ) ، در اختيار همگان گذاشت ، و اين رساله كوچكي است كه در آن طريقه استخراج قبله را با بيان رياضي روشن ساخته ، و جدولهائي براي تعيين قبله هر شهري رسم كرده است .
و از جمله رموزيكه وي موفق به كشف آن گرديد - و خدا جزاي خيرش دهد - كرامت و معجزه باهرهاي بود كه براي رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) در خصوص قبله محرابش در مسجد مدينه اثبات و اظهار كرد .
توضيح اينكه مدينه طيبه بر طبق حسابي كه قدماء داشتند در عرض 25 درجه خط استوا ، و در طول 75 درجه و 20 دقيقه قرار داشت و با اين حساب محراب مسجد النبي در مدينه رو بقبله نبود ، ( و چون ممكن نبوده رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) در ايستادن بطرف قبله و بناي مسجد رو بانطرف اشتباه كند ) ، لذا رياضي دانان همچنان در باره قبله بحث ميكردند ، و اي بسا براي اين انحراف وجوهي ذكر ميكردند كه با واقع امر درست در نميآمد .
و لكن مرحوم سردار كابلي اين معنا را روشن ساخت كه محاسبات دانشمندان اشتباه بوده ، چون مدينه طيبه در عرض 24 درجه و 57 دقيقه خط استوا ، و طول 39 درجه و 59 دقيقه آخرين نقطه نيم كره شرقي قرار دارد و روي اين حساب محراب مسجد النبي درست رو بقبله واقع ميشود ، آنوقت روشن شد در قرنهاي قبل كه اثري از اين محاسبات نبود و در حاليكه آنجناب در نماز بود ، وقتي بطرف كعبه برگشت درست بطرفي برگشته كه اگر خطي موهوم از آن طرف بطرف كعبه كشيده ميشد به خودكعبه برميخورد ، و اين خود كرامتي باهر و روشن است ( صدق الله و رسوله) .
بعد از مرحوم سردار كابلي مرحوم مهندس فاضل سرتيپ عبد الرزاق بغائري براي بيشتر
ترجمة الميزان ج : 1ص :505
نقاط روي زمين قبلهاي استخراج كرد و در اين باره رسالهاي در معرفت قبله نوشت و در آن جدولهائي ترسيم نمود كه حدود هزار و پانصد نقطه از نقاط مسكون زمين را نام برد و با تدوين اين رساله بحمد الله نعمت تشخيص قبله به كمال رسيد و از آن جمله مثلا عرض تهران را سي و پنج درجه و چهل و يك دقيقه و 38 ثانيه و طول آنرا 51 درجه و 28 دقيقه و 58 ثانيه نوشت ( مترجم ) .
اين بود جهت نقصي كه در قسمت اول بود و اما در قسمت دوم يعني در تشخيص قبله بوسيله قطب نما ، نقص آن از اين جهت بود كه معلوم شد دو قطب مغناطيسي كره زمين با دو قطب جغرافيائي زمين منطبق نيست ، براي اينكه قطب مغناطيسي شمالي مثلا علاوه بر اينكه به مرور زمان تغيير ميكند بين آن و بين قطب شمالي جغرافيائي حدود هزار ميل ( كه معادل است با 1375 كيلومتر ) فاصله است .
و روي اين حساب قطبنما هيچوقت عقربهاش رو به قطب جنوبي جغرافيائي قرار نميگيرد و آنرا نشان نميدهد ، ( چون سر ديگر عقربه ، قطب شمال واقعي را نشان نميدهد ) بلكه گاهي تفاوت به حدي ميرسد كه ديگر قابل تسامح نيست .
به همين جهت مهندس فاضل و رياضيدان عاليقدر ، جناب سرتيپ حسينعلي رزم آرا ، در اواخر يعني در سال 1332 هجري شمسي ، در مقام بر آمد اين مشكل را حل كند ، و انحراف قبله را از دو قطب مغناطيسي در هزار نقطه از نقاط مسكون كره زمين را مشخص كرد ، ( و براي سهولت كار بطوريكه همه بتوانند استفاده كنند ، قطبنمائي اختراع كرد كه به تخمين نزديك به تحقيق ميتواند قبله را مشخص كند ، كه قطبنماي آن جناب فعلا مورد استفاده همه هست ، خداوند به وي جزاي خير مرحمت فرمايد ) .
بحث اجتماعي
دانشمنداني كه متخصص در جامعهشناسي و صاحبنظر در اين فن هستند ، اگر در پيرامون آثار و خواصي كه از اين پديده كه نامش اجتماع است و بدان جهت كه اجتماع است ناشي ميشود ، دقت و غور كنند ، شكي برايشان نميماند كه اصولا پديد آمدن حقيقتي بنام اجتماع و سپس منشعب شدن آن به شعبههاي گوناگون و اختلافها و چند گونگي آن بخاطر اختلاف طبيعت انسانها ، فقط و فقط يك عامل داشته و آن دركي بوده كه خداي سبحان طبيعت انسانها را بان درك ملهم كرده ، درك باين معنا كه حوائجش كه اتفاقا همه در بقاي او و به كمال رسيدنش مؤثرند يكي دو تا نيست تا خودش بتواند برفع همه آنها قيام كند ، بلكه بايد اجتماعي تشكيل دهد ،
ترجمة الميزان ج : 1ص :506
و بدان پاي بند شود ، تا در آن مهد تربيت و به كمك آن اجتماع در همه كارها و حركات و سكناتش موفق شود و يا به عبارتي همه آنها به نتيجه برسد و گرنه يكدست صدا ندارد .
بعد از اين درك ، به دركهاي ديگر و يا بعبارتي به صور ذهنيه ملهم شد كه آن ادراكات و صور ذهنيه را محك و معيار در ماده و در حوائجي كه به ماده دارد ، و در كارهائي كه روي ماده انجام ميدهد و در جهات آن كارها ، ميزان قرار دهد و همه را با آن ميزان بسنجد و در حقيقت آن ادراكات و آن ميزان رابطهاي ميان طبيعت انساني و ميان افعال و حوائج انسان باشد ، مانند درك اين معنا كه چه چيز خوب است ؟ و چه چيز بد است ؟ چه كار بايد كرد ؟ و چه كار نبايد كرد ؟ و چه كار كردنش از نكردنش بهتر است ؟ و نيز مانند اين درك كه محتاج به اين است كه در نظام دادن به اجتماع رياست و مرئوسيت ، و ملك و اختصاص و معاملات مشترك و مختص و ساير قواعد و نواميس عمومي و آداب و رسوم قومي ( كه به اختلاف اقوام و مناطق و زمانها مختلف ميشود ) معتبر بشمارد و به آنها احترام بگذارد .
همه اين معاني و قواعدي كه ناشي از آنها ميشود ، اموري است كه اگر طبيعت انسانيت آنرا درست كرده ، با الهامي از خداي سبحان بوده ، الهامي كه خدا بوسيله آن ، طبيعت انسان را لطيف كرده تا قبل از هر كار ، نخست آنچه را كه معتقد است و ميخواهد در خارج بوجود آورد ، تصور كند و آنگاه نقشههاي ذهني را صورت عمل بدهد و يا اگر صلاح نديد ترك كند و به اين وسيله استكمال نمايد .
(حال كه اين مقدمه روشن شد ميگوئيم ) : توجه عبادتي بسوي خداي سبحان ( با در نظر گرفتن اينكه خدا منزه از مكان و جهت و ساير شئون مادي و مقدس از اين است كه حس مادي باو متعلق شود ) ، اگر بخواهيم از چهار ديواري قلب و ضمير تجاوز كند و بصورت فعلي از افعال درآيد ، با اينكه فعل جز با ماديات سر و كار ندارد - به ناچار بايد اين توجه بر سبيل تمثل صورت بگيرد .
سادهتر بگويم از يكسو ميخواهيم با عبادت متوجه بخدا شويم ، از سوي ديگر خدا در جهتي و طرفي قرار ندارد ، پس بناچار بايد عبادت ما بر سبيل تمثل و تجسم در آيد ، به اين صورت كه نخست توجهات قلبي ما با اختلافي كه در خصوصيات آن ( از خضوع و خشوع و خوف و رجاء و عشق و جذبه و امثال آن ) است ، در نظر گرفته شود و بعد همان خصوصيات را با شكل و قيافهاي كه مناسبش باشد ، در فعل خود منعكس كنيم ، مثلا براي اينكه ذلت و حقارت قلبي خود را به پيشگاه مقدس او ارائه داده باشيم به سجده بيفتيم و با اين عمل خارجي از حال دروني خود
ترجمة الميزان ج : 1ص :507
حكايت كنيم و يا اگر خواستيم احترام و تعظيمي كه در دل از او داريم ، حكايت كنيم ، بصورت ركوع درآئيم و چون بخواهيم حالت فدائي بودن خود را به پيشگاهش عرضه كنيم ، دور خانهاش بگرديم و چون بخواهيم او را تكبير و بزرگداشت كنيم ، ايستاده عبادتش كنيم و چون بخواهيم براي تشرف بدرگاهش خود را تطهير كنيم اين مراسم را با غسل و وضوء انجام دهيم ، و از اين قبيل تمثلهاي ديگر .
و هيچ شكي نيست در اينكه روح و مغز عبادت بنده عبارت است از همان بندگي دروني او ، و حالاتي كه در قلب نسبت به معبود دارد كه اگر آن نباشد ، عبادتش روح نداشته و اصلا عبادت بشمار نميرود و ليكن در عين حال اين توجه قلبي بايد به صورتي مجسم شود و خلاصه عبادت در كمالش و ثبات و استقرار تحققش ، محتاج به اين است كه در قالبي و ريختي ممثل گردد .
آنچه گفته شد ، هيچ جاي شك نيست ، حال ببينيم مشركين در عبادت چه ميكردند و اسلام چه كرده ؟ اما وثنيها و ستارهپرستان و هر جسمپرست ديگر كه يا معبودشان انساني از انسانها بوده ، و يا چيز ديگر ، آنان لازم ميدانستند كه معبودشان در حال عبادت نزديكشان و روبرويشان باشد ، لذا روبروي معبود خود ايستاده و آنرا عبادت ميكردند .
ولي دين انبياء و مخصوصا دين اسلام كه فعلا گفتگوي ما در باره آنست ، ( و گفتگوي از آن ، از ساير اديان نيز هست ، چون اسلام همه انبياء را تصديق كرده ) ، علاوه بر اينكه همانطور كه گفتيم : مغز عبادت و روح آنرا همان حالات دروني دانسته ، براي مقام تمثل آن حالات نيز طرحي ريخته و آن اينست كه كعبه را قبله قرار داده و دستور داده كه تمامي افراد در حال نماز كه هيچ مسلماني در هيچ نقطه از روي زمين نميتواند آن را ترك كند ، رو بطرف آن بايستند و نيز از ايستادن رو بقبله و پشت كردن بدان در احوالي نهي فرموده و در احوالي ديگر آنرا نيكو شمرده است .
و به اين وسيله قلبها را با توجه بسوي خدا كنترل نموده ، تا در خلوت و جلوتش در قيام و قعودش ، در خواب و بيداريش ، در عبادت و مراسمش ، حتي در پستترين حالات و زشتترينش ، پروردگار خود را فراموش نكند ، اين است فائده تشريع قبله از نظر فردي .
و اما فوائد اجتماعي آن عجيبتر و آثارش روشنتر و دلنشينتر است ، براي اينكه مردم را با همه اختلافي كه در زمان و مكان دارند متوجه به يك نقطه كرده و با اين تمركز دادن وجههها ، وحدت فكري آنان و ارتباط جوامعشان و التيام قلوبشان را مجسم ساخته و اين لطيفترين روحي است كه ممكن است در كالبد بشريت بدمد ، روحي كه از لطافت در جميع شئون افراد در حيات مادي و معنويش نفوذ كند ، اجتماعي راقيتر و اتحادي متشكلتر و قويتر بسازد ، و اين
ترجمة الميزان ج : 1ص :508
موهبتي است كه خداي تعالي امت اسلام را بدان اختصاص داده و با آن وحدت ديني و شوكت جمعي آنان را حفظ فرموده ، در حالي كه قبلا احزاب و دستههاي مختلفي بودند و سنتها و طريقههاي متشتتي داشتند ، حتي دو نفر انسان يافت نميشد كه در يك نظريه با هم متحد باشند ، اينك خدا را با كمال عجز بر همه نعمتهايش شكر ميگوئيم .
ترجمة الميزان ج : 1ص :509
فَاذْكُرُوني أَذْكُرْكُمْ وَ اشكرُوا لي وَ لا تَكْفُرُونِ(152)
ترجمه آيه
پس مرا بياد آريد تا بيادتان آورم و شكرم بگذاريد و كفران نعمتم مكنيد ( 152) .
بيان
بعد از آن كه خداي تعالي بر پيامبر اسلام و امتمسلمان منت نهاد ، نخست پيامبر بزرگوار را كه از خود مردم بود بسوي ايشان گسيل داشت و اين خود نعمتي بود كه با هيچ مقياسي اندازهگيري نميشود ، نعمتي كه منشا هزاران نعمت شد - و فهماند خدا از ياد بندگانش غافل نيست - آري خدا بشر را از اينكه بسوي صراط مستقيم هدايت كند و به اقصي درجات كمال سوق دهد ، فراموش نكرده بود .
و در مرحله دوم قبله را كه مايه كمال دين و توحيد در عبادت و تقويت فضائل ديني و اجتماعيشان بود ، تشريع فرمود .
ترجمة الميزان ج : 1ص :510
اينك در اين آيه متفرع بر آن دو نعمت ، دعوتشان ميكند : باينكه بياد او باشند و شكرش بگذارند ، تا او هم در مقابل ياد بندگان به عبوديت و طاعت ، ايشان را بدادن نعمت ياد كند و در پاداش شكرگزاري و كفران نكردن ، نعمتشان را بيشتر كند .
در جاي ديگر نيز فرموده : ( و اذكر ربك اذا نسيت و قل عسي أن يهدين ربي لا قرب من هذا رشدا ، بياد آر پروردگارت را هر وقت كه فراموش كردي ، و بگو اميد است پروردگارم مرا به رشدي نزديكتر از اين هدايت كند ) ، و نيز فرموده : ( لئن شكرتم لازيدنكم ، اگر شكر بگزاريد زيادترتان ميدهم ) ، و اين دو آيه هر دو قبل از آيات قبله در سوره بقره نازلشده است .
اين نكته را بايد در نظر داشت : كه كلمه ذكر بسا ميشود كه در مقابل غفلت قرار ميگيرد ، مانند آيه : ( و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذكرنا ، كسي را كه ما دلش را از ياد خود غافل كردهايم ، اطاعت مكن ) ، و غفلت عبارتست از نداشتن علم به علم ، يعني اينكه ندانم كه ميدانم ، و ذكر در مقابل غفلت ، عبارتست از اينكه بدانم كه ميدانم .
و بسا ميشود كه در مقابل نسيان استعمال ميشود ، و نسيان عبارتست از اينكه صورت علم بكلي از خزانه ذهن زايل شود ، و ذكر بر خلاف نسيان عبارتست از اينكه آن صورت همچنان در ذهن باقي باشد ، و در آيه : ( و اذكر ربك اذا نسيت ) به همين معنا آمده و بنابر اين در چنين استعمالي ذكر مانند نسيان معنائي است داراي آثار و خواصي كه آن آثار بر وجود ذكر مترتب ميشود ، و به همين جهت كلمه ذكر ، مانند نسيان ، در مواردي كه خودش نيست ولي آثارش هست ، استعمال ميشود ، مثلا وقتي من ببينم كه شما دوست صميمي خود را با اينكه ميداني احتياج به نصرتت دارد نصرت ندادي و كمك نكردي ، ميگويم : چرا پس دوستت را فراموش كردي ؟ با اينكه او را فراموش نكردهاي و بر عكس همواره با او و به ياد او بودهاي ، اما از آنجا كه اين ياد اثري نداشته و بر عكس اثر فراموشي از شما سر زده ، مثل اين است كه اصلا در ذهن شما وجود نداشته و از يادش برده باشي .
و گويا استعمال ذكر بر ذكر لفظي ( مثلا ذكر خدا با گفتن سبحان الله و امثال آن ) از همين باب باشد ، يعني استعمال كلمه ( ذكر ) در اثر آن باشد نه خودش چون ذكر زباني هر چيز ، از آثار ذكر قلبي آنست و از اين باب است آيه : ( قل ساتلو عليكم منه ذكرا ، بگو بزودي ذكري از او برايت ميخوانم ) ، و نظائر اين استعمال بسيار است .
و بفرض اينكه ذكر لفظي از مصاديق ذكر واقعي باشد ، از مراتب آنست ، نه اينكه بكلي كلمه
ترجمة الميزان ج : 1ص :511
(ذكر ) بمعناي ذكر لفظي بوده ، معنايش منحصر در آن باشد ، و سخن كوتاه آنكه ذكر داراي مراتبي است كه اختلاف آن مراتب در آيات زير كاملا مشهود است .
(الا بذكر الله تطمئن القلوب ، آگاه باش كه با ياد خدا دلها آرامش مييابد ) و اذكر ربك في نفسك تضرعا و خيفة ، و دون الجهر من القول ، پروردگار خود را در دل بياد آور ، هم از تضرع و هم از ترس و هم آهسته به زبان ) ، ( فاذكروا الله كذكركم آباءكم او اشد ذكرا ، پس خدا را بياد آريد آنطور كه به ياد پدران خود هستيد و يا شديدتر از آن ) ، در اين آيه ذكر را بوصف شدت توصيف كرده ، و معلوم است كه مقصود از آن ذكر باطني و معنوي است ، چون ذكر لفظي ، شدت و ضعف ندارد .
(و اذكر ربك اذا نسيت ، و قل عسي ان يهدين ربي لا قرب من هذا رشدا ) ، كه ذيل اين آيه دلالت دارد بر اينكه ميخواهد بفرمايد اميدوار آن باش كه بالاتر از ذكر به مقامي برسي كه بالاتر از آن مقام كه فعلا داري بوده باشد ، پس برگشت معنا به اين ميشود كه تو وقتي از يك مرتبه از مراتب ذكر خدا پائين آمدي و به مرتبه پائينتر برگشتي ، بگو چنين و چنان ، پس به حكم اين آيه تنزل از مقام بلندتري از ذكر وياد خدا نيز نسيان است ، پس آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه ذكر قلبي هم براي خود مراتبي دارد ، از اينجا روشن ميشود اينكه بعضي گفتهاند : ذكر بمعناي حضور معنا است در نفس ، سخني است درست ، براي اينكه حضور داراي مراتبي است .
در آيه مورد بحث امر به ( ياد آوري ) متعلق به ( ياء ) متكلم شده ، فرموده : مرا ياد بياور ، اگر ياد آوري خدا را ، عبارت بدانيم ، از حضور خدا در نفس ، ناگزير بايد قائل به تجوز شويم ، ( و بگوئيم : مثلا منظور ياد نعمتها و يا عذابهاي خداست ) و اما اگر تعبير نامبرده را تعبيري حقيقي بدانيم ، آنوقت آيه شريفه دلالت ميكند بر اينكه آدمي غير از آن علمي كه معهود همه ما است ، و آنرا ميشناسيم ، كه عبارتست از حضور معلوم در ذهن عالم ، يك نسخه ديگري از علم دارد ، چون اگر مراد همان علم معمولي باشد ، سر به تحديد خدا در ميآورد ، چون اين قبيل علم عبارت است از تحديد و توصيف عالم معلوم خود را ، و ساحت خداي سبحان منزه از آنست كه كسي او را تحديد و توصيف كند ، همچنانكه خودش فرمود : ( سبحان الله عما يصفون الا عباد الله المخلصين ، منزه است خدا از هر توصيفي كه اينان برايش ميكنند ، مگر توصيف بندگان مخلص ) .
و نيز فرموده : ( و لا يحيطون به علما ، احاطه علمي باو پيدا نميكنند ) ، و انشاء الله تعالي در
ترجمة الميزان ج : 1ص :512
تفسير همين دو آيه ( 160 و 110 ) مطلب ديگري مربوط باين بحث خواهد آمد .
بحث روايتي
در فضيلت ذكر از طرق عامه و خاصه ، روايات بسياري وارد شده و بطرقي مختلف نقل شده ، كه فرمودند : ( ذكر خدا در هر حال خوب است) .
و در كتاب عدة الداعي ميگويد : روايت شده كه روزي رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) بر ياران خود در آمد و فرمود : در باغهاي بهشت بگردش بپردازيد ، پرسيدند : يا رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) باغهاي بهشت چيست ؟ فرمود : مجالس ذكر ، هم صبح و هم شام باين مجالس برويد و بذكر بپردازيد و هر كس دوست داشته باشد بفهمد چه منزلتي نزد خدا دارد ، بايد نظر كند ببيند خدا چه منزلتي نزد او دارد ، چون خداي تعالي بنده خود را به آن مقدار احترام ميكند كه بندهاش او را احترام كند .
و بدانيد كه بهترين اعمال شما و پاكيزهترين آن نزد مالك و صاحبتان و نيز مؤثرترين اعمالتان ، در رفع درجاتتان ، و بالاخره بهترين چيزي كه آفتاب بر آن ميتابد ، ذكر خداي تعالي است ، چه خود او از خودش خبر داده و فرموده : ( من همنشين كسي هستم كه ذكرم كند و بيادم باشد ، و نيز فرموده : ( فاذكروني أذكركم ) ، مرا ياد آوريد تا شما را با نعمتم ياد آورم ، مرا بياد آوريد با اطاعت و عبادت تا شما را ياد آورم ، با نعمتها و احسان و راحت و رضوان .
و در محاسن و دعوات راوندي ، از امام صادق (عليهالسلام) روايت كردهاند كه فرمود : خدايتعالي ميفرمايد : كسيكه مشغول بذكر من باشد و ذكرم او را از درخواست حاجتش باز بدارد ، من باو بهتر از آنچه بخواهد ميدهم .
و در معاني الاخبار از حسين بزاز روايت كرده كه گفت : امام صادق (عليهالسلام) به من فرمود : آيا ميخواهي تو را از مهمترين وظيفهاي كه خدا بر خلق خود واجب كرده خبر دهم ؟ عرضه داشتم : بله ، فرمود : اول انصاف دادن به مردم ، باينكه با مردم آنطور رفتار كني كه دوست ميداري با تو رفتار كنند و دوم مواسات با برادران ديني و ياد خدا در هر موقف ، البته منظورم از ذكر خدا ، سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر نيست ، هر چند كه اين نيز از مصاديق آنست ، ولي منظورم اين است كه در هر جا كه پاي اطاعت خدا به ميان ميآيد ، بياد خدا باشي و اطاعتش كني ، و هر جا معصيت خدا پيش آيد ، بياد او باشي و آنرا ترك كني .
ترجمة الميزان ج : 1ص :513
مؤلف : اين معنا به طرق بسيار از رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) و از ائمه اهلبيتش (عليهمالسلام) روايت شده ، و در بعضي از آنها آمده : كه اين دستور همان قول خداست كه ميفرمايد : ( ان الذين اتقوا اذا مسهم طائف من الشيطان تذكروا ، فاذا هم مبصرون كسانيكه وقتي در محاصره وساوس شيطان قرار ميگيرند بياد خدا ميافتند و در نتيجه بينا ميشوند ) الخ .
و در كتاب عدة الداعي از رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) روايت آورده كه فرمود : خداي سبحان فرموده : اگر بفهمم كه اشتغال به من بيشتر اوقات بندهام را گرفته ، شهوتش را هم بسوي دعا و مناجاتم بر ميگردانم و چون بندهام چنين شود ، آنگاه كه بخواهد سهو كند خودم ميان او و اينكه سهو كند حائل ميشوم ، چنين افرادي اولياء حقيقي من هستند ، آنها براستي قهرمانانند ، آنها كساني هستند كه اگر بخواهم اهل زمين را به عقوبتي هلاك كنم ، بخاطر همين قهرمانان صرفنظر ميكنم .
و در محاسن از امام صادق (عليهالسلام) روايت كرده كه فرمود : خدايتعالي فرمود : اي فرزند آدم ! مرا در دلت ياد كن ، تا تو را ياد كنم ، اي فرزند آدم ! مرا در خلوت ياد كن ، تا در خلوت يادت كنم ، و در ميان جمع يادم كن ، تا در ميان جمعيت يادت كنم و نيز فرمود : هيچ بندهاي خدا را در ميانه جمعي از مردم ياد نميكند ، مگر آنكه خدا او را در ميان جمعي از ملائكه ياد ميكند .
مؤلف : اين معنا بطرق بسيار از دو فريق شيعه و سني روايت شده است .
و در تفسير الدر المنثور است كه طبراني و ابن مردويه و بيهقي در شعب الايمان از ابن مسعود روايت كردهاند كه گفت : رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) فرمود : كسي را كه چهار چيز داده باشند چهار چيز ديگر هم دادهاند و تفسير اين در كتاب خداست، 1 - كسيكه توفيق ياد خدايش دادهاند ، خدا هم بياد او خواهد بود چون خدايتعالي ميفرمايد : ( فاذكروني اذكركم ، بيادم باشيد تا بيادتان باشم) .
2 - و كسيكه توفيق دعايش دادهاند ، اجابت دعا هم دادهاند ، چون خدايتعالي ميفرمايد : ( ادعوني استجب لكم ، بخوانيد مرا تا اجابت كنم شما را) .
3 - و كسيكه مقام شكرش دادهاند ، زيادي نعمت هم دادهاند چون خدايتعالي ميفرمايد : ( لئن شكرتم لازيدنكم ، اگر شكرم بگزاريد ، حتما نعمت شما را زياد كنم) .
4 - و كسيكه توفيق استغفارش دادهاند ، آمرزشش هم دادهاند ، چون خداي سبحان فرموده : ( استغفروا ربكم ، انه كان غفارا ، از پروردگارتان آمرزش بخواهيد كه او آمرزگار است ) .
ترجمة الميزان ج : 1ص :514
و نيز در تفسير الدر المنثور است كه سعيد بن منصور و ابن منذر و بيهقي ( در شعب الايمان ) از خالد بن ابي عمران ، روايت كنند كه گفت : رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) فرمود : كسيكه خدا را اطاعت كند ، خدا را ذكر كرده ، هر چند كه نماز و روزه و تلاوت قرآنش كم باشد ، و كسيكه خدا را عصيان كند ، خدا را از ياد برده ، هر چند نمازش و روزه و تلاوتش بسيار باشد .
مؤلف : در اين حديث به اين معنا اشاره شده كه معصيت از هيچ بندهاي سر نميزند مگر با غفلت و فراموشي ، چون انسان اگر بداند حقيقت معصيت چيست ؟ و چه آثاري دارد ؟ هرگز اقدام بر معصيت نميكند ، حتي كسيكه معصيت ميكند ، و چون بياد خدايش مياندازند ، باز هم باك ندارد و اعتنائي بمقام پروردگارش نميكند ، او طاغي و جاهل به مقام پروردگارش و علو كبريائيش است ، او نميداند كه خدا چگونه به وي احاطه دارد ، و بهمين معنا روايتي ديگر اشاره ميكند ، كه تفسير الدر المنثور آنرا از ابي هندداري از رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) نقل كرده است .
ميگويد : رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) فرمود : خدايتعالي فرموده : مرا با اطاعتم ياد كنيد تا با مغفرتم يادتان كنم و كسيكه بياد من باشد ، در حاليكه مطيع هم باشد بر من واجب ميشود كه با مغفرتم يادش كنم و كسيكه مرا ياد كند در حاليكه نافرمان باشد ، بر من واجب ميشود يادش كنم ، در حاليكه بر او خشمناك باشم ، ( تا آخر حديث) .
نكتهاي كه در اين حديث آمده ، در باره ياد خدا در حال معصيت ، همان نكتهايست كه آيه شريفه و رواياتي ديگر آنرا نسيان ناميدهاند ، چون بودن ياد خدا بدون اثر ، همان نسيان است ، البته سخن در اين مقام بقايائي دارد ، كه پارهاي از آن انشاء الله تعالي بزودي ميآيد
