ادامه ی تفسیر وترجمه ی سوره مائده آیات 86 - 68
ترجمة الميزان ج : 6ص :90
قُلْ يَأَهْلَ الْكِتَبِ لَستُمْ عَلي شيءٍ حَتي تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْوَ لَيزِيدَنَّ كَثِيراً
مِّنهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْك مِن رَّبِّك طغْيَناً وَ كُفْراًفَلا تَأْس عَلي الْقَوْمِ الْكَفِرِينَ(68) إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ
الصبِئُونَ وَ النَّصرَي مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ وَ عَمِلَ صلِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يحْزَنُونَ(69) لَقَدْ أَخَذْنَا
مِيثَقَ بَني إِسرءِيلَ وَ أَرْسلْنَا إِلَيهِمْ رُسلاًكلَّمَا جَاءَهُمْ رَسولُ بِمَا لا تَهْوَي أَنفُسهُمْ فَرِيقاً كذَّبُوا وَ فَرِيقاً
يَقْتُلُونَ(70) وَ حَسِبُوا أَلا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صمُّوا ثُمَّ تَاب اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صمُّوا كثِيرٌ مِّنهُمْوَ اللَّهُ بَصِيرُ
بِمَا يَعْمَلُونَ(71) لَقَدْ كفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَوَ قَالَ الْمَسِيحُ يَبَني إِسرءِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ
رَبي وَ رَبَّكمْإِنَّهُ مَن يُشرِك بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوَاهُ النَّارُوَ مَا لِلظلِمِينَ مِنْ أَنصارٍ(72) لَّقَدْ كفَرَ
الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِث ثَلَثَةٍوَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَحِدٌوَ إِن لَّمْ يَنتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ
عَذَابٌ أَلِيمٌ(73) أَ فَلا يَتُوبُونَ إِلي اللَّهِ وَ يَستَغْفِرُونَهُوَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(74) مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسولٌ قَدْ
خَلَت مِن قَبْلِهِ الرُّسلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌكانَا يَأْكلانِ الطعَامَانظرْ كيْف نُبَينُ لَهُمُ الاَيَتِ ثُمَّ انظرْ أَني يُؤْفَكُونَ(75) قُلْ
أَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِك لَكمْ ضرًّا وَ لا نَفْعاًوَ اللَّهُ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(76) قُلْ يَأَهْلَ الْكتَبِ لا تَغْلُوا
في دِينِكمْ غَيرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضلُّوا مِن قَبْلُ وَ أَضلُّوا كثِيراً وَ ضلُّوا عَن سوَاءِ السبِيلِ(77) لُعِنَ
الَّذِينَ كفَرُوا مِن بَني إِسرءِيلَ عَلي لِسانِ دَاوُدَ وَ عِيسي ابْنِ مَرْيَمَذَلِك بِمَا عَصوا وَّ كانُوا يَعْتَدُونَ(78) كانُوا لا
يَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنكرٍ فَعَلُوهُلَبِئْس مَا كانُوا يَفْعَلُونَ(79) تَرَي كثِيراً مِّنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كفَرُوالَبِئْس مَا قَدَّمَت لهَُمْ
أَنفُسهُمْ أَن سخِط اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ في الْعَذَابِ هُمْ خَلِدُونَ(80) وَ لَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ النَّبيِ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيْهِ
مَا اتخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَ لَكِنَّ كثِيراً مِّنهُمْ فَسِقُونَ(81) × لَتَجِدَنَّ أَشدَّ النَّاسِ عَدَوَةً لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذِينَ
أَشرَكُواوَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُم مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصرَيذَلِك بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسيسِينَ وَ رُهْبَاناً وَ أَنَّهُمْ لا
يَستَكبرُونَ(82) وَ إِذَا سمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلي الرَّسولِ تَرَي أَعْيُنَهُمْ تَفِيض مِنَ الدَّمْع مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّيَقُولُونَ
رَبَّنَا ءَامَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشهِدِينَ(83) وَ مَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ مَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ
الْقَوْمِ الصلِحِينَ(84) فَأَثَبَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّتٍ تجْرِي مِن تحْتِهَا الأَنْهَرُ خَلِدِينَ فِيهَاوَ ذَلِك جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ(85
) وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كذَّبُوا بِئَايَتِنَا أُولَئك أَصحَب الجَْحِيمِ(86)
ترجمة الميزان ج : 6ص :91
ترجمه آيات
بگو اي اهل كتاب شما بر دين و مسلكي كه قابل اعتنا و اعتماد باشد نيستيد و نخواهيد بود تا آنكه تورات و انجيل را ( كه يكي از احكامش ايمان به محمد (صلياللهعليهوآلهوسلّم) است ) و آنچه را كه از طرف پروردگارتان بسوي شما نازل شده ، اقامه كنيد .
(آنان علاوه بر اينكه اقامه نميكنند ) همين قرآني كه بتو نازل شده هر آينه طغيان و كفر بسياري از آنان را زيادتر ميكند ، بنا بر اين غمناك مباش بر قومي كه كفر ورزيدند ( 68) .
بدرستي منافقيني كه بظاهر ايمان آوردند و آنان كه يهوديگري را اختيار كردند و هم چنين بيدينان و نصارا هر كدام از آنان به خدا و روز جزا ايمان صحيح بياورند و عمل صالح كنند ترسي بر ايشان نيست و ( خداوند از كفر قبليشان ميگذرد ) در آخرت اندوهي ندارند ( 69 ) .
هر آينه و به تحقيق ما از بني اسرائيل عهد و پيمان گرفتيم و بسويشان پيغمبراني فرستاديم ، هر وقت پيغمبري حكمي كه مخالف با هواي نفسشان بود بر ايشان آورد عدهاي را تكذيب و عدهاي را به قتل رسانيدند ( 70) .
و گمان كردند آزمايشي در كار نيست ، در نتيجه كور و كر شدند .
آنگاه خداوند از آنان گذشت بار
ترجمة الميزان ج : 6ص :92
ديگر كثيري از آنها كر و كور شدند .
و خداوند بيناي به اعمال ايشان است ( 71 ) .
هر آينه كافر شدند كساني كه گفتند محققا خداوند همان مسيح فرزند مريم است و مسيح خود گفت : اي بني اسرائيل خدا را بپرستيد كه پروردگار من و پروردگار شما است .
بدرستي حقيقت اين است كه كسي كه شرك به خدا ميورزد محققا خداوند بهشت را بر او حرام كرده و جايش در آتش خواهد بود .
هيچ ياوري از ياوران براي ستمكاران نيست ( 72) .
هر آينه كافر شدند كساني كه گفتند محققا خداوند سومي اقانيم سهگانه است .
و حال آنكه هيچ معبودي جز خداي واحد نيست .
و اگر دست از اين گفتههايشان بر ندارند بطور حتم عذابي دردناك بجان كساني ميافتد كه بر اين گفتهها پافشاري نموده و همچنان آنرا ادامه ميدهند ( 73 ) .
آيا بسوي خدا بازگشت و استغفار نميكنند ؟ و حال آنكه خداوند غفور و رحيم است ( 74) .
مسيح فرزند مريم ، رسولي بيش نيست ، قبل از او هم رسولاني بودند .
و مادرش مريم صديقهاي بود مانند ساير زنان صديقه .
اين مادر و فرزند غذا ميخوردند ( و مانند ساير جانداران محتاج به غذا بودند) .
نگاه كن ببين چطور براي آنها آيات را بيان مينمائيم آنگاه ببين چگونه از شنيدن آن آيات روشن روي بر ميتابند ( 75) .
بگو آيا ميپرستيد بغير خدا چيزي را كه مالك نفع و ضرري براي شما نيستند و حال آنكه خداوند شنوا و دانا است ؟ ! ( 76 ) .
بگو اي اهل كتاب در دين خود بغير حق غلو مكنيد ، و هوسهاي پيشينيان كه محققا گمراه بودند و نفوس بسياري را هم گمراه كردند و از طريق ميانه منحرف شدند پيروي ننماييد ( 77) .
از بني اسرائيل آنان كه كافر شدند بزبان داود و عيسي بن مريم لعنت و نفرين شدند .
و اين براي همان عصياني بود كه ورزيدند و اصولا مردمي تجاوز پيشه بودند ( 78) .
مردمي بودند كه از منكراتي كه ميكردند دست برنميداشتند .
راستي بد اعمالي انجام ميدادند ( 79 ) .
بسياري از آنان را ميبيني كه دوست ميدارند كساني را كه كافر شدند ، چه بد توشهايست كه بدست خود براي خود پيش فرستادند ، خود باعث شدند خداوند بر آنان خشم گرفته و در نتيجه در عذاب جاودانه بسر برند ( 80) .
اينان اگر بخدا و به نبي او و به آنچه به نبي نازل شده ايمان ميآوردند كفار را دوست نميگرفتند ، و ليكن بسياريشان فاسقند ( 81) .
هر آينه مييابي يهود و مشركين را دشمنترين مردم نسبت به كساني كه ايمان آوردند و هر آينه مييابي آنان كه گفتند ما نصارائيم دوستترين مردم نسبتبه مؤمنين و اين براي اين جهت است كه ملت نصارا قسيسين و رهبان دارند و اصولا مردمي هستند كه تكبر نميورزند ( 82) .
و وقتي كه ميشنوند قرآني را كه به رسول الله نازل شده ميبيني چشمهايشان پر از اشك ميشود ، براي خاطر اينكه حق را شناختهاند از اين جهت دلهايشان نرم و اشكشان جاري ميشود ، ميگويند ، بار پروردگارا ! ايمان آورديم ، پس ما را هم در سلك كساني بنويس كه شهادت به حقانيت دين دادند ( 83) .
ترجمة الميزان ج : 6ص :93
چه خواهد بود براي ما اگر ايمان به خدا و بانچه از حق به سوي ما نازل شده بياوريمكه خداوند ما را در سلك مردم صالح در آورد ؟ ! ( 84) .
(در نتيجه اين رفتارشان ) و به پاس اين گفتههايشان خداوند بهشتهائي پاداششان داد كه از زير آن نهرها روان و آنان در آن بهشتها خالد و جاودانند ، و اين پاداش ، پاداش نيكوكاران است ( 85) .
و كساني كه كافر شدند و تكذيب كردند آيات ما را ايشان اصحاب دوزخند ( 86) .
بيان آيات
اين آيات از نظر سياق طوري هستند كه ميتوان بينشان اتصال و ارتباطي بر قرار نمود ، و اما نسبت به دو آيه قبل صرفنظر از آيه يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك ... آنطور نيست ، يعني به هيچ وجه نميتوان بين اين آيات و آيه و لو انهم اقاموا التورية و الانجيل ... ارتباط بر قرار نمود ، و اما ارتباط آنها با يك آيه قبل ، يعني آيه يا ايها الرسول ... قبلا راجع به آن صحبت كرديم ، و ديگر تكرار نميكنيم ، و به نظر ميرسد كه گذشته از چند آيه كه در خلال آيات اين سوره جاي دارند ، مانند آيه تبليغ و آيه ولايت بين تمامي آيات اين سوره جهت جامع و وحدت سياقي هست ، زيرا آيات مورد بحث بر همان سياق آيات قبلي است ، يعني آيات از اول سوره تا اينجا و مضامين آيات اين سوره از آيه و لقد اخذ الله ميثاق بني اسرائيل و بعثنا منهم اثني عشر نقيبا كه آيه دوازدهم است تا آخر آيات مورد بحث و همچنين تا آخر سوره همگي در خصوص اهل كتاب است .
قل يا اهل الكتاب لستم علي شيء حتي تقيموا التورية و الانجيل ... در اين آيه شريفه نكتهايست كه بيان آن محتاج است به چند كلمه توضيح ، و آن اينست كه آدمي در خلال كارهاي خود اين حقيقت را درك ميكند كه اگر بخواهد كاري را از كارهاي سنگين انجام دهد كه در آن حاجت به اعمال قوت و شدتي باشد ، لازم است كه به جايگاهي مستوي كه وي بر آن مسلط باشد تكيه كرده يا بر آن مرتبط شود ، مثلا كسي كه چيزي را بطرف خود ميكشد و يا چيزي را از خود دفع ميكند و يا چيز سنگيني را بدوش ميگيرد و يا آنرا سر پا ميكند قبلا پاي خود را در زمين و جائي كه لغزشگاه نباشد قرار ميدهد ، چون ميداند اگر جز اين كند از عهده انجام آن كار بر نميآيد ، و اين مطلب در علوم مربوطه بخوبي مورد بررسي قرار گرفته است ، و ما اگر اين مطلب را در امور معنوي مثل اعمال روحي و يا اعمال بدني كه با نفسانيات بستگي دارد راه داده و اين حساب را در آنجا هم بكنيم چنين
ترجمة الميزان ج : 6ص :94
نتيجه ميگيريم كه بيشتر افعال و كارهاي بزرگ محتاج به پايه و اساسي از معنويات و بنيادي از نفسانيات است ، آري كارهاي بزرگ از هر كسي ساخته نيست ، نفسي بردبار و همتي بلند و عزمي آهنين لازم دارد ، كما اينكه رستگاري در آخرت و موفقيت در ايفاي وظائف عبوديت هم محتاج است به دلي پارسا و پرهيزگار .
وقتي اين مقدمه روشن شد نكتهاي كه در جمله لستم علي شيء است بخوبي روشن ميشود ، چه اين جمله كنايهايست از اينكه اهل كتاب جا پاي محكمي كه بتوانند بر آن تكيه كرده و تورات و انجيل و ساير كتب آسماني را بپا داشته و از انقراض آنها جلوگيري بعمل آورند ، ندارند ، و اين اشاره است به اينكه دين خداوند و فرامين او بار بس سنگيني است كه آدمي بخودي خود از اقامه آن عاجز است ، مگر اينكه بر اساسي ثابت تكيه داشته باشد ، و گرنه كسي از روي هوا و هوس نفساني نميتواند دين خدا را اقامه كند ، و اين اشاره را در بسياري از آيات قرآني مييابيم ، چنانكه آيه شريفه انا سنلقي عليك قولا ثقيلا يكي از آنهائي است كه اين اشاره را در خصوص قرآن دارد ، و آيه لو انزلنا هذا القرآن علي جبل لرايته خاشعا متصدعا من خشية الله و تلك الامثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون و آيه انا عرضنا الامانة علي السموات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و اشفقن منها ... يكي پس از ديگري از همان آياتند .
و نيز قرآن كريم در باره تورات خطاب به موسي نموده و ميفرمايد : فخذها بقوة و امر قومك ياخذوا باحسنها و هم خطاب به بني اسرائيل كرده و ميگويد : خذوا ما آتيناكم بقوة و خطاب به يحيي كرده و ميفرمايد : يا يحيي خذ الكتاب بقوة،
ترجمة الميزان ج : 6ص :95
بنا بر اين مقدمهاي كه گفته شد معناي اين آيه چنين ميشود : شما فاقد پايگاهي هستيد كه براي اقامه ديني كه خدا بسويتان فرستاده ناگزير از اعتماد بر آن هستيد و تقوا و توبه پي در پي و اعتماد به ركن او نيز نداريد ، آري شما سر در راه اطاعت خداوند نداريد ، بلكه سر پيچ و متجاوز از حدود خداييد .
و اين معنائي است كه از آيه زير نيز بخوبي استفاده ميشود زيرا در اين آيه خطاب را متوجه به نبي خود و هم به مؤمنين نموده و ميفرمايد : شرع لكم من الدين ما وصي به نوحا و الذي اوحينا اليك و ما وصينا به ابراهيم و موسي و عيسي در حقيقت اديان الهي را منحصر در شريعتهاي انبياي نامبرده كرده ، سپس ميفرمايد : ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه بيان ميكند كه برگشت همه اين دستورات وحدت كلمه در اقامه دين است ، آنگاه دنبالش ميفرمايد : كبرعلي المشركين ما تدعوهم اليه و اين براي اينست كه به نظرهاي كوتاهشان اتفاق و پايداري در پيروي دين ، امري دشوار و بزرگ ميرسيده ، سپس با جمله الله يجتبي اليه من يشاء و يهدي اليه من ينيب خبر ميدهد از اينكه اقامه دين براي كسي جز به هدايت پي در پي الهي دست نميدهد و كسي هم موفق به آن نميگردد مگر اينكه متصف به انابه باشد و با رجوع پي در پياش به درگاه خدا ، رشته ارتباط با آن درگاه بر قرار داشته باشد ، و يا جمله و ما تفرقوا الا من بعد ما جائهم العلم بغيا بينهم كه جهت تفرقه و پراكندگيشان و علت اينكه نتوانستند دينخدا را اقامه كنند بيان ميكند كه آنها راه ظلم و تعدي را پيش گرفته و از راه وسط و شيوه عادلهاي كه خدا برايشان مقرر فرموده ، منحرف شدند .
نظير اين آيات در مواضع متعددي از قرآن كريم بچشم ميخورد ، از آن جمله ميفرمايد : فاقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم و لكن اكثر الناس لا يعلمون .
منيبين اليه و اتقوه و اقيموا الصلوة و لا تكونوا من المشركين .
من الذين فرقوا دينهم و كانوا شيعا كل حزب بما لديهم فرحون زيرا در اين
ترجمة الميزان ج : 6ص :96
آيات هم اين معنا را بيان ميكند كه وسيله اقامه دين صحيح كه همان دين فطرت است بازگشت به سوي خدا و حفظ ارتباط به حضرت او و قطع رابطه نكردن با اوست .
و در آيات قبلي هم به همين معنا اشاره فرموده و بيان كرد كه جهت لعنت خدا و غضبش بر يهود اين بود كه آنان از حدود خداوند تجاوز نمودند لذا خدا در بينشان دشمني انداخت ، و در موضعي ديگر همين معنا را نسبت به نصارا بيان كرده و فرموده است : فاغرينا بينهم العداوة و البغضاء الي يوم القيمة و لذا ميبينيم در هر جاي قرآن كه سخن از اين مقوله رفته است مسلمانان را هم از ثمرات شوم و عاقبت وخيم گناه و گسيختن رشته پيوند از خدا و بازگشت نكردن به سوي او تحذير فرموده است ، آري مصيبت عداوت و بغضا كه براي جمعيتهاي بشري مصيبتي است دردناك ، در اثر گناهان مذكور در اين آيات روي ميدهد .
در اين آيات به يهود و نصارا اعلام خطر شده است كه بزودي دچار اين مصيبت ميشوند ، و نيز به آنان خبر ميدهد كه نخواهند توانست تورات و انجيل و ساير كتب آسماني شان را اقامه و احيا كنند ، اتفاقا تاريخ هم اين مطلب را تصديق كرده و نشان داده كه اين دو ملت همواره به جرم بريدن رشته ارتباط با خدا دچار تشتت مذاهب و دشمني و بغضاي بين خودشان بودهاند ، در آيه فاقم وجهك للدين حنيفا و آيات ديگري از اين سوره مسلمانان را هم از اينكه روش اهل كتاب را پيش گرفته و از خداي تعالي بريده و بازگشت به سويش را ترك كنند زنهار ميدهد .
و ما در مجلدات سابق در ذيل آياتي كه متعرض اين مطلباند بحثي گذرانديم ، و به زودي در ذيل آيات ديگري هم ان شاء الله تعالي قسمتي ديگر از اين بحث را دنبال خواهيم نمود .
و اما در باره آيه و ليزيدن كثيرا منهم ما انزل اليك من ربك طغيانا و كفرا سابقا بحث شد .
و آيه فلا تاس علي القوم الكافرين نبي (صلياللهعليهوآلهوسلّم) را به صورت نهي ، از تاسف و اندوه بر كفار ، تسليت ميدهد .
ترجمة الميزان ج : 6ص :97
ان الذين آمنوا و الذين هادوا و الصابئون و النصاري ... بر حسب ظاهر صابئون عطف است بر الذين آمنوا البته عطف بر محل آن ، نه بر ظاهرش ، و ليكن جماعتي از علماي نحو اين را جايز ندانسته و گفتهاند : قبل از آنكه خبر ان در كلام بيايد چيزي را نميتوان بر محل اسم آن عطف كرد ، و ليكن اجتهادشان اجتهاد در مقابل نص است ، براي اينكه خود اين آيه دليل بر جواز آنست ، زيرا در اين آيه صابئون كه در حالت رفع است به محل اسم ان كه كلمه الذين است عطف شده .
اما معناي آيه ، بايد دانست كه اين آيه در مقام بيان اين مطلب است كه در باب سعادت و نيك بختي براي اسما و القاب هيچ اثري نيست ، بنا بر اين ، اينكه عدهاي خود را به نام مؤمنين و جمعي بنام يهودي و طائفهاي به نام صابئين و فرقهاي نصارا نام نهادهاند از اين نامگذاريها چيزي از سعادت عايدشان نميشود ، چيزي كه در جلب سعادت دخالت دارد ايمان به خدا و روز جزا و عمل صالح است .
و ما راجع به اين مطلب در تفسير آيه 62 سوره بقره در جلد اول بحث كرديم .
لقد اخذنا ميثاق بني اسرائيل و ارسلنا اليهم رسلا ... گفتيم اين آيه وعدهاي از آيات بعديش متعرض حال اهل كتابند ، چنان كه در آيه گذشته يعني آيه قل يا اهل الكتاب لستم علي شيء حتي تقيموا التورية و الانجيل ... دليلي عليه آنان اقامه شده بود كه خلاصهاش اين بود كه : جرايم و گناهان باعث قطع رابطه با خداوندند ، و با نداشتن رابطه ( پناه بر خدا ) چيست كه آدمي بوسيله اعتماد بر آن كتاب خدا را اقامه و احيا كند ؟ و ما احتمال ميدهيم اين آيات مربوط باشند به آيه ان الذين آمنوا و الذين هادوا ... و در نتيجه تصديق اين معنا باشد كه اسم و لقب ، هيچ اثري در سعادت آدمي ندارد ، زيرا اگر اثري داشت جلو اينها را از پيغمبركشي و همچنين از تكذيب پيغمبران ميگرفت ، و از هلاكتشان بوسيله فتنههاي هلاك كننده و گناهان بزرگ ميرهانيد ، ممكن هم هست اين آيات به منزله توضيح باشند براي آيه ان الذين آمنوا و الذين هادوا ... و اين آيه نيز مانند توضيح باشد براي آيه يا اهل الكتاب لستم علي شيء ... در اين صورت نيز معنا واضح است .
فريقا كذبوا و فريقا يقتلون ظاهر اينست كه كلمه فريقا در اين دو جا هر كدام مفعول باشد براي فعل بعديش ، كه به منظور فهمانيدن عنايتي جلوتر از فعل خود ذكر شدهاند ، و گرنه ترتيب تقديري و واقعيش اين است : كذبوا فريقا و يقتلون فريقا ، و سخن كوتاه ، همه آن دو فعل و دو مفعول جوابند براي جمله كلما جاءهم رسول ... و معناي آيه تقريبا اين
ترجمة الميزان ج : 6ص :98
است : هر وقت رسولي بسوي ايشان آمد و پيامي آورد كه خوش آيند و مورد پسندشان نبود ، با آن رسول بصورت زشت و ناخوشايندي روبرو شدند ، و دعوتش را قبول نكردند ، خلاصه ، انبيائي كه به سوي اين قوم آمدند دو دسته شان كردند : يكي آنانكه دعوي نبوتشان را تكذيب كردند ، و ديگر آنان كه بدست مردم كشته شدند .
در مجمع البيان فرموده : ممكن است كسي بپرسد چطور در اين آيه كلمه مستقبل يعني يقتلون عطف بر ماضي يعني كذبوا شده است ؟ جوابش اين است كه اين عطف براي اين است كه دلالت كند بر اينكه كار اينها اين بوده ، در گذشته انبيا را تكذيب كردند و كشتند ، و در آينده هم اگر به پيغمبري دست پيدا كنند او را تكذيب خواهند كرد و خواهند كشت ، و در جائي كه چنين نكتهاي در بين باشد عطف مستقبل بر ماضي صحيح است ، علاوه بر اينكه جمله يقتلون فاصله است ، و چون چنين است لازم است با رؤوس آيهها مطابق باشد .
و حسبوا لا تكون فتنة فعموا و صموا ... اين آيه متمم آيه قبلياست .
حسبان به معناي پندار است و ( فتنه ) به معناي امتحاني است كه شخص بيخبر را مغرور سازد ، و به معني مطلق شر و بلا هم هست و عمي در اينجا عبارتست از نداشتن چشم حق بين ، و تميز ندادن ميان خير و شر و صمم به معناي كري است ، و مراد از آن در اينجا نشنيدن پند و موعظه و بياعتنائي به نصيحت است ، و اين عمي و صمم ( كوري و كري ) هر دو معلولند براي همان پندار غلطشان كه خيال ميكردند فتنه و امتحاني در كار نيست ، و ظاهر سياق آيه اينست كه حسبان هم كه علت كري و كوريشان بود ، خود معلول علتي ديگر است ، و آن اينست كه آنهابراي خود فضيلت و كرامتي ميپنداشتند ، و آن فضيلت اين بود كه ميگفتند ما از شاخههاي شجره يعقوب هستيم ، و ميگفتند ما پسران خدا و دوستان اوييم ، و چون چنين فضائلي را دارا هستيم پس عذابي براي ما نيست ، اگر چه به هر عمل زشت و معصيتي آلوده باشيم ، بنا بر اين معناي آيه ( و خدا داناتر است ) چنين ميشود : اهل كتاب به خاطر عقيدههائي كه در باره خود داشتند و خيال ميكردهاند كه صرف يهودي بودن ايشان را از فتنه و بلا نگاه ميدارد از اين رو به همين پندار غلط كور و كر شدند ، و كارشان بجائي رسيد كه ديگر نميتوانستند حق را ببينند ، و يا از شنيدن مطالب حق و نافع انبيا و دعوتشان بسوي حق برخوردار شوند .
ترجمة الميزان ج : 6ص :99
و اين را ميتوان از مرجحات احتمال ما دانست ، كه گفتيم : احتمال ميدهيم اين آيات به منزله دليلي باشد كه توضيح ميدهد آيه ان الذين آمنوا و الذين هادوا ... را ، بنا بر اين ، محصل معنا اين ميشود : كه اسماء و القاب ، به درد كسي نميخورند ، يهود هم بيهوده دلهاي خود را به اينكه اسمشان يهودي است خوش كردهاند ، در صورتي كه اسم ، كسي را كرامت و فضيلت نميدهد ، آري يهود كشتن پيغمبران و تكذيب آنان و ساير جرايم خود را نميتوانند به اين اسمگزاريها محو كنند و آثار سوء گناهان خود را كه همانا هلاكت و فتنه است از بين ببرند .
ثم تاب الله عليهم ثم عموا و صموا كثيرا منهم و الله بصير بما يعملون توبه خداوند بر بندگان نظر رحمت او است ، بر ايشان ، و بار ديگر دستگيريش از آنان ، و اينكه فرمود : ثم تاب الله عليهم يعني سپس خداوند به لطف و رحمت به ايشان رجوع فرمود : دلالت دارد بر اينكه يكبار آنان را از رحمت خود دور كرده و به آن پندار غلط دچارشان ساخته ، و در نتيجه به كوري و كري مبتلا شدهاند سپس از جرمشان در گذشته و آن پندار غلط را از دلهايشان بيرون برده ، و در نتيجه آن كري و كوريشان را بهبودي بخشيده ، و فهميدهاند كه آنان هم مانند همه ، جنس بشر و بندگان خدايند ( نه پسر و دوست او ) ، و در نزد خدا هيچ كرامت و فضيلتي براي آنان نيست ، مگر اينكه تقوا پيشه كنند ، و حق بين شوند ، و مواعظ خداوند را كه از زبان انبياي خود گوشزد بشر ميسازند ، بشنوند ، وقتي اين معنا را فهميدند متوجه شدند كه اسمگذاري هيچ سودي ندارد ، و ليكن بعد از همه اين عنايات بار ديگر به كري و كوري سابق خود دچار شدند .
ثم عموا و صموا كثير منهم در اينجا نكتهاي بكار رفته ، و آن اينست كه : كوري و كري را بار اول به همه يهود و بار دوم به كثيري از آنان نسبت داده ، و لفظ كثير را از واو عموا و صموا كه واو جمع است بدل آورد ، اين نكته براي اين بكار رفته كه اولا رعايت انصاف و حقيقت گوئي در كلام شده باشد ، و بفهماند كه اگر بار اول بطور عموم گفتيم : عموا و صموا نه براي اين بود كه بطور كلي تمامي يهود به كري و كوري گرائيدند ، بلكه از باب نسبت دادن حكم بعض بود به كل كه خود تعبيريست متعارف ، و ثانيا اشاره كند به اينكه بار اول همه يهود دچار كري و كوري شدند و ليكن بار دوم عده كثيري از آنها ، و ثالثا بفهماند كه توبه الهي اثرش بالمره باطل نميشود ، و لذا ديدند كه در اثر توبه خداوند در بار اول عدهاي به هدايت خداوند باقي مانده و دچار كري و كوري مجدد نشدند ، پس آنگاه خدايتعالي آيه شريفه را با جمله : و الله بصير بما يعملون ختم ميفرمايد تا بفهماند خدا را نميتوان به خود قياس
ترجمة الميزان ج : 6ص :100
كرد ، آري وقتي كه كسي در حق ديگري خوبي و احسان كند عمل وي معمولا در برابر چشم آن شخص پردهاي ميشود كه بديهاي او را نبيند و دوستش دارد .
و ليكن خداوند اينطور نيست ، بينائي است كه هيچ چيزي او را از ديدن حقيقت باز نميدارد .
لقد كفر الذين قالوا ان الله هو المسيح ابن مريم اين آيه به منزله بيان اين جهت است كه نصارا هم مانند يهود به نصرانيت خود دلخوش بودند ، و ليكن اسم نصرانيت آنان را سودي نبخشيد و سرپوش كفر و شركشان نشد ، آري اينان نيز به مثل يهود آنطور كه بايد ايمان نياوردند ، زيرا ميگفتند : ان الله هو المسيح ابن مريم - خدا همان مسيح ، فرزند مريم است ، نصارا در اين حرف و در كيفيت شرك به خدا و اينكه مسيح داراي جوهر الوهيت است مختلفند ، طائفهاي از آنها قائلند كه اقنوم مسيح كه همان علم است شاخهايست كه از اقنوم رب تعالي كه همان حيات است منشعب ميشود ، و معناي پدري خدا و پسري مسيح اين است كه اين از آن منشعب گشته است ، طايفه ديگري ميگويند آن حقيقتي كه تا قبل از مسيح بنام پروردگار ناميده ميشد ، مقارن آمدن مسيح به حقيقت ديگري كه همان مسيح است منقلب شد ، طايفه ديگري ميگويند پروردگار در مسيح حلول كرد .
و ما تفصيل اين مطلب را در بحثي كه راجع به عيسي بن مريم (عليهماالسلام) در تفسير سوره آل عمران كرديم ( جلد 3 ترجمه ) بيان نموديم ، و بايد دانست كه اين سه قولي كه در باره مسيح دارند هرسه با آيه شريفه ان الله هو المسيح ابن مريم قابل انطباقند ، بنا بر اين مراد از كساني كه اين حرف را زدهاند تنها قائلين به انقلاب نيستند ، بلكه جميع نصارا است كه در باره مسيح غلو كردند ، و اينكه مسيح (عليهالسلام) را به پسري مريم توصيف فرمود ، خالي از اشعار و دلالت بر جهت كفر آنها نيست ، براي اينكه ميفهماند كه آنها الوهيت را نسبت به يك انساني دادهاند كه انسان ديگري او را زائيده است و هر دو از خاك خلق شدهاند ، خاك كجا ، خداي پاك كجا ؟ ! و قال المسيح يا بني اسرائيل اعبدوا الله ربي و ربكم ... اين آيه استدلال ميكند به گفتار خود مسيح بر كفر آنان و بطلان عقيدهشان ، چه گفتار خود آن حضرت كه فرمود : اعبدوا الله ربي و ربكم - بپرستيد الله را كه هم پرورش دهنده من است و هم پرورش دهنده شما دلالت دارد بر اينكه او خود مربوب است ، يعني ديگري رب و پرورش دهنده اوست ، و در مربوبيت بين او و مردم فرقي نيست و اينكه فرمود : انه من يشرك بالله فقد حرم الله عليه الجنة دلالت دارد بر اينكه اين گناه يعني در الوهيت براي خداوند انباز گرفتن ، شرك است ، و مرتكب آن كافر ، و نيز دلالت دارد بر اينكه
ترجمة الميزان ج : 6ص :101
بهشت بر كفار حرام است ، و در اينكه بطور حكايت از حضرت مسيح فرمود : فقد حرم الله عليه الجنة و ماويه النار و ما للظالمين من انصار عنايتي است به اينكه در ضمن بيان مطلب اشارهاي هم به بطلان نسبت ناروايشان به مسيح كرده باشد ، و آن نسبت داستان تفديه است ، مسيحيها نسبت ميدهند به حضرت مسيح كه وي با پاي خود به طرف چوبه دار رفته ، بلكه خودش ميخواسته كه خود را بدار آويزد ، چون ميخواست جانش را فداي پيروان خود كند ، بلكه خداوند از گناهان آنان در گذرد ، و تكاليف الهي خود را از آنها بردارد ، و در روز قيامت بدون اينكه بدنهايشان با آتش دوزخ تماسي پيدا كند يكسره به بهشتشان ببرد ، تفصيل اين داستان در تفسير سوره آل عمران در قصه عيسي (عليهالسلام) گذشت ، مسيحيها داستان بدار آويختن و نيز داستان تفديه را براي خاطر همين درست كردهاند كه تنها از دينداري به اسمش قناعت كرده ، و جميع محرمات الهي را به خيال اينكه خدا از آنان نهي ننموده مرتكب شوند ، و در عين حال روز قيامت هم به پاداش اينكه براي خدا پسر درست كردند و ... يكسره به بهشت درميآيند ! ! ! اين مطالبي را كه آيه شريفه به آن اشاره ميكند ، يعني 1 - امر به توحيد 2 - بطلان عبادت مشركين 3 - خلود ستمكاران در آتش .
همه در ابواب متفرقه از انجيلها موجود است .
لقد كفر الذين قالوا ان الله ثالث ثلثة يعني يكي از سه چيزي كه بترتيب عبارتند از : 1 - پدر 2 - پسر 3 - روح ، يعني كلمه الله بر هر يك از اين سه چيز منطبق است ، چون در ابواب مختلف انجيلها زياد به چشم ميخورد اينكه : اب ، اله است ، ابن ، اله است و روح ، اله است .
و در همين انجيلها است كه : اله در عين اينكه يكي است سه چيز است ، و مثال ميزنند به اينكه كسي بگويد : زيد فرزند عمرو ، انسان است ، كه در اينجا نيز يك چيز سه چيز است ، زيرادر مثال بيش از يك حقيقت چيزي نيست ، و در عين حال هم زيد است و هم پسر عمرو و هم انسان ، و غفلت كردهاند از اينكه اين كثرت و تعددي كه در وصف است اگر حقيقي و واقعي باشد لابد موصوف هم متعدد خواهد بود ، كما اينكه اگر موصوف حقيقتا واحد باشد قهرا كثرت و تعدد اوصاف اعتباري خواهد بود ، و محال است كه يك چيز در عين اينكه يكي است سه چيز باشد ، عقل سليم اين معنا را نميپذيرد .
عجيب اينجا است كه بسياري از مبلغين مسيحي به اين حقيقت اعتراف كرده و در باره اين عقيده كه جزو اوليات دين مسيح است ميگويند : اين مطلب از مسائل لا ينحلي است كه از مذاهب پيشينيان به يادگار مانده ، و گرنه بحسب موازين علمي درست در نميآيد .
ترجمة الميزان ج : 6ص :102
ما با كمال تعجب از آنها ميپرسيم با اين اعتراف پس چرا دست از آن بر نميداريد ؟ مگر در صحت و بطلان يك مطلب ، گذشته و آينده دخالت دارند ؟ ! كه اگر از سلف و نياكان به يادگار مانده باشد بدون دليل صحيح و لازم الاتباع باشد ، و اگر خلف و نسل جوان آنرا گفت نبايد پذيرفت ؟ ! و ما من اله الا اله واحد اين جمله گفتار آنهائي را كه ميگفتند : ان الله ثالث ثلثة بدين صورت رد ميكند كه ذات پروردگار متعال ذاتي است كه به هيچ وجه پذيراي كثرت نيست ، احدي الذات است ، و در حالي هم كه متصف به صفات كريمه عليا و اسماي حسنا ميشود در آن لحاظ هم متكثر نيست ، و آن صفات چيزي را بر ذات او نميافزايند ، خود صفات هم كه روشن است اگر به يكديگر اضافه شوند موجب تعدد و تكثر در ذات نميگردند ، پس وقتي نه از ناحيه اضافه صفت به ذات و نه از ناحيه اضافه صفت به صفت تكثر نمييابد ، پس بايد گفت خداي تعالي احدي الذات است ، نه در عقل و نه در وهم و نه در خارج قابل انقسام و تكثر نيست ، و نيز بايد گفت خداي تعالي در ذات مقدسش چنان نيست كه از دو چيز تركيب يافته باشد ، و هرگز نميتوان آن حقيقت را به چيزي و چيزي تجزيه كرد ، و نيز نميتوان با نسبت دادن وصفي به آن جناب او را به دو چيز يا بيشتر تجزيه نمود ، چگونه چنين امري ممكن است ؟ ! و حال آنكه هر چيزي را بخواهيم در عالم فرض و يا در عالم وهم و يا در عالم خارج به آن حقيقت بيفزائيم ، او خود با آن چيز همراه است ، و از آن جدا نيست .
البته اين را هم بايد دانست اينكه گفتيم خداي تعالي ، واحد و هم احدي الذات است ، مراد وحدت عددي كه در ساير موجودات عالم داراي كثرتند بكار ميرود ، نيست ، خداوند متعال نه در ذات و نه در اسم و صفت به كثرت و نه به وحدت عددي متصف نميشود ، و چطور بشود ؟ و حال آنكه اين كثرت و اين سنخ وحدت هر دو از آثار و احكام صنع مخلوقات خدايند و اين جمله كه فرمود و ما من اله الا اله واحد تاكيد بليغي است در توحيد ، بطوري كه هيچ عبارت ديگري بهتر از اين تاكيد را نميرساند ، چون كه كلام بطور نفي و استثنا ريخته شده است ، علاوه بر اين ، حرف من را بر سر نفي در آورده تا استغراق را تاكيد كند ، علاوه بر همه اينها ، مستثنا را كه اله واحد باشد بطور نكره آورده تا افاده تنويع نمايد ، زيرا اگر ميفرمود : ما من اله الا الله الواحد يعني واحد را با الف و لام ميآورد ، حقيقت توحيدي را كه در نظر بود نميرسانيد ، بنا بر اين معناي آيه اينطور است : در عالم وجود اصلا و بطور كلي از جنس معبود اله يافت نميشود ، مگر معبود يكتائي كه يكتائيش يكتائي مخصوصي است كه اصلا قبول
ترجمة الميزان ج : 6ص :103
تعدد نميكند ، نه در ذات و نه در صفات ، نه در خارج و نه بحسب فرض ، و اگر ميفرمود و ما من اله الا الله الواحد اعتقاد باطل مسيحيت را در باره خدايان سهگانه دفع نمينمود ، چون آنها هم اين قسم توحيد را منكر نيستند ، چيزي كه هست ميگويند : آن ذات يكتا كه در يكتائيش ما هم حرف نداريم ، از نظر صفات سهگانه به سه تعين متعين ميشود ، و لذا ميگوييم در عين اينكه يكي است سه چيز است ، و اين حرف جواب داده و دفع نميشود مگر به اينكه توحيدي اثبات شود كه از هيچ نظر قابل تكثر نباشد ، و اين همان توحيد قرآنست ، چه قرآن در اين آيه : و ما من اله الا اله واحد و آيات ديگر خود ، تنها اين توحيد را خالص و صحيح ميداند و توحيد ساير اديان را مخدوش و غير خالص ميداند ، و اين از معاني لطيف و دقيقي است كه قرآن مجيد در باره حقيقت معناي توحيد به آن اشاره فرموده ، و ما ان شاء الله تعالي ، بزودي در بحثي كه راجع به توحيد ميكنيم چه در بحث قرآني توحيد و چه در بحث عقلي آن و چه در بحث نقليش در باره اين معناي لطيف غور و دقت بيشتري خواهيم نمود ، بلكه بتوانيم حق آنرا ادا كرده باشيم .
و ان لم ينتهوا عما يقولون ليمسن الذين كفروا منهم عذاب اليم اين آيه اهل كتاب را تهديد ميكند به عذاب دردناكي كه ظاهرا مراد از آن عذاب اخروي است ، و بايد دانست كه چون قول به تثليث كه جمله : ان الله ثالث ثلثة متضمن آنست مطلبي نيست كه عامه مردم بتوانند صحت و بطلان آنرا درك كنند ، از اين رو اغلب آن را بطور تعبد و طوطيوار بعنوان يك عقيده مسلم مذهبي تلقي كردهاند ، نه اينكه معنايش را فهميده و يا در پي تحقيق آن بر آمده باشند ، اگر هم در صدد بر ميآمدند ، چيزي نميفهميدند ، زيرا عقل سليم هم آن وسع و طاقت را ندارد كه بتواند بطور صحيح آنرا تعقل كند ، و اگر هم تعقل كند امر باطلي را تعقل كرده ، نظير تعقل فرضهاي محال ، مثل فرض اينكه يك چيز هم انسان باشد و هم غير انسان ، و يا عددي نه واحد باشد و نه بيشتر از واحد ، نه تك باشد و نه جفت و عقل اينگونه فرضها را كه محال عقليند ميتواند تصور كند ، تثليث نصارا هم اگر عقل تصور كند از اين باب است ، يعني امر محالي را تصور كرده است .
خواهيد گفت اگر چنين است پس ميليونها مسيحي چگونه آنرا پذيرفتهاند ؟ جواب اينست كه تثليث در ذهن عامه مردم جنبه تعارف و تشريف را دارد ، يعني اگر از يك نفر مسيحي عامي بپرسيد معناي پدري خدا و فرزندي مسيح چيست ؟ ميگويد معنايش اينست كه مسيح از عظمت و بزرگي به پايهايست كه اگر ممكن بود براي خداوند پسري قائل شد بايد گفت او مسيح است ، چون در بشر كسي كه مسيح را در عظمت به او تشبيه كنيم
ترجمة الميزان ج : 6ص :104
نيست ، از اينرو ميگوييم مسيح پسر خدا و خداوند پدر اوست ، در حقيقت عامه مسيحيها معناي واقعي تثليث را در نظر ندارند ، و آنرا جويده و بصورت چيز ديگري در آوردهاند ، و بظاهر نسبت تثليث به خود ميدهند ، و ليكن علماي آنها معناي واقعي تثليث را قائلند ، آري همه اين اختلافات و خونريزيها از دانشمندانشان ميباشد ، از كساني است كه خداي سبحان در جنايتكاري و ظلم و ستم شان ميفرمايد : ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه تا آنجا كه ميفرمايد : و ما تفرقوا الا من بعد ما جائهم العلم بغيا بينهم .
بنا بر اين نميتوان در خصوص اين مساله نسبت به عموم ملت مسيح حكم يك جا و كلي كرد ، براي اينكه بين مردم عامي آنها و علمايشان فرق است ، همهشان داراي كفر حقيقي كه برگشتن آن به استضعاف نباشد نيستند ، و كفري كه عبارت باشد از انكار توحيد و تكذيب آيات خدا ، مخصوص است به علماي آنها ، و ما بقي مستضعف و عوامند ، و خداوند در بسياري از آيات كساني را كه كفر بورزند و آيات خداي را تكذيب كنند به خلود در آتش تهديد كرده ، از آن جمله ميفرمايد : و الذين كفروا و كذبوا باياتنا اولئك اصحاب النارهم فيها خالدون و همچنين آيات ديگر .
و ما راجع به اينكه چه كساني كافرند در تفسير جمله : الا المستضعفين بحثي گذرانيديم .
و بعيد نيست از همين جهت در آيه مورد بحث كلمه منهم كه ظاهر در تبعيض است ، بكار رفته باشد ، احتمال هم دارد بكار رفتن اين كلمه براي اشاره به اين باشد كه پارهاي از نصارا به تثليث معتقد نيستند ، و در باره مسيح جز اينكه يكي از بندگان خداست كه به رسالت مبعوث شده اعتقاد ديگري ندارند ، و اين احتمال بعيد نيست .
چنانكه تاريخ نشان داده كه مسيحيهاي حبشه و نقاطي ديگر ، اعتقاد به تثليث نداشتند .
بنا بر اين ، احتمال معناي آيه چنين ميشود : اگر نصارا ( مراد بعضي از ايشان است ، از باب نسبت دادن قول بعض به كل ) از حرفهاي كفرآميزي كه دارند دست بر ندارند هر آينه عذابي دردناك بعضي از آنان ( قائلين به تثليث ) را خواهد گرفت .
و چه بسا اشخاصي كه اين آيه را از نظر اينكه مشتمل است بر كلمه منهم اينطور توجيه كردهاند كه : من در منهم براي تبعيض نيست بلكه تنها براي اين است كه بفهماند مفعول فعل در اصل ضمير بوده ، و بجاي آن اسم ظاهر الذين بكار رفته و گرنه در اصل
ترجمة الميزان ج : 6ص :105
ليمسنهم بوده است ، و جهت اينكه بجاي هم الذين كفروا بكار برده شده اين است كه بفهماند عقيده آنها كفر است ، و كفر هم سبب عذاب الهي است كه آنها را به آن تهديد فرموده است .
اين احتمال ، احتمال بدي نيست ، ليكن اگر اين اشكال پيش نيايد كه آيه از اول كفر آنان را ذكر كرده بود ، و ديگر حاجت نبود كه براي تكفير آنها ضمير را برداشته و اسم ظاهر بجاي آن بكار ببرد ، پس بايد گفت اين احتمال بعيد است ، و نظير همين قول است در بعد ، احتمال اينكه من بيانيه باشد - و اين احتمال را بعضي از مفسرين دادهاند - ليكن دليلي بر آن نيست .
ا فلا يتوبون الي الله و ستغفرونه و الله غفور رحيم احتمال دارد اين استفهام مربوط به توبهو استغفار ، و بياد آور مغفرت و رحمت خدا باشد ، احتمال هم دارد انكار و توبيخ باشد ، بنا بر اين معنايش اين ميشود : چرا توبه و استغفار نميكنند و در طلب مغفرت و رحمت خدا بر نميآيند ؟ ما المسيح ابن مريم الا رسول قد خلت من قبله الرسل و امه صديقة كانا ياكلان الطعام اين آيه گفتار آنها را كه ميگفتند : ان الله ثالث ثلثة و يا هم اين را و هم گفتههاي ديگرشان را كه در آيه : ان الله هو المسيح بن مريم حكايت شد رد ميكند ، و ما حصل سخن آنها در اين دو آيه اين بود كه مسيح مشتمل است بر جوهره الوهيت ، در آيه مورد بحث اينطور جواب ميدهد كه مسيح هيچ فرقي با ساير فرستادگان خداوند كه خدا همه آنان را به سرنوشت مرگ دچار ساخت ندارد .
زيرا همه ايشان فرستادگاني بودند كه خدا براي ارشاد و هدايت بندگان خود مبعوث فرمود ، نه ارباب و آلههاي كه در قبال پروردگار شايسته و سزاوار پرستش باشند .
و همچنين مادر مسيح يعني مريم ، بشري بود صديقه ، كه آيات خداي را تصديق كرد .
اين مادر و فرزند دو فرد از افراد بشر بودند كه طعام ميخوردند ، - و اگر نميخوردند از بين ميرفتند - اين طعام خوردن و ديگر كارهاي مربوط به آن از روي احتياج بوده ، و احتياج، خود اولين نشانه و دليل بر امكان و مخلوقيت است .
پس معلوم ميشود مسيح ممكن الوجود بوده نه واجب الوجود ، مخلوق بوده نه خالق ، از مخلوق ديگري بنام مريم متولد شده ، بندهاي از بندگان خدا بوده كه خدايش به رسالت بسوي
ترجمة الميزان ج : 6ص :106
مردم فرستاده ، فرزندي بوده كه با مادرش به عبادت خدا ميپرداختهاند ، و بدون اينكه داراي ربوبيت و الوهيت باشند با ساير موجودات عالم در مجراي امكان كه مجرا و مسير فقر و حاجت است جريان داشتهاند ، كتب انجيلي كه هم امروز در دسترس مسيحيها است اعتراف و تصريح دارد براينكه مريم دختري بوده كه به پروردگار ايمان داشته و به عبادت و بندگيش ميپرداخته ، و نيز تصريح دارند بر اينكه مسيح از همين مريم متولد شده ، مثل ساير انسانهائي كه هر يك از انسان ديگر متولد ميشوند ، و نيز صراحت دارند بر اينكه عيسي فرستاده خدا بسوي مردم بوده مانند ساير فرستادگان خدا بدون هيچ تفاوت ، و نيز تصريح دارند كه او و مادرش مانند ساير مردم غذا ميخوردهاند .
بنا بر اين ، آنچه را كه قرآن به مسيح و مادرش (عليهماالسلام) نسبت داده مورد اعتراف انجيلهاي موجود است ، و اين خود دليل قاطعي است كه مسيح بندهاي بوده فرستاده از ناحيه خدا ، احتمال هم دارد كه آيه در اين مقام باشد كه الوهيت را از مسيح و مادرش هر دو نفي كند .
در جاي ديگر قرآن هم بر اين مطلب كه مسيح و مادرش اله و معبود نيستند اشاره ، بلكه تصريح هست ، و آن آيه 116 همين سوره است كه ميفرمايد : ء انت قلت للناس اتخذوني و امي الهين من دون الله - آيا اي مسيح تو به مردم گفتهاي مرا و مادرم را معبود خود گرفته و پرستش كنيد ؟ ! ، معلوم ميشود چنين قول و عقيدهاي هم در بين مذاهب مسيحيت وجود داشته ، مگر اينكه كسي بگويد اين آيه دلالت ندارد بر اين كه كساني مريم را هم اله ميدانستهاند چه احتمال دارد در اين مقام باشد كه مردم را از خضوع زياد در برابر مسيح و مادرش جلوگيري كند ، چون مسيحيها در برابر احبار و راهبان خود زياده از حد خضوع ميكردهاند ، خضوعي كه هيچ بشري در برابر بشر ديگر آنچنان نميكرده .
و چون مسيح و مريم (عليهماالسلام) هر دو از راهبان و خدام معبد بودهاند و مردم در برابر آنها آنطور خضوع ميكردهاند ، از اين رو احتمال دارد اين آيه در مقام نهي آنان از اين عمل باشد .
و كوتاه سخن ، بنا بر احتمال اول ، آيه از مسيح و مادرش نفي الوهيت ميكند ، بدين صورت كه ميفرمايد : مسيح رسولي بوده مانند ساير رسولان ، و مادرش صديقهاي بوده ، و اين هر دو غذا خور بودهاند ، با اين حال چگونه داراي الوهيت بودهاند ؟ ! و در اينكه فرمود : قد خلت من قبله الرسل از آنجائي كه رسل را به اينكه قبل از مسيح آمدهاند و در گذشتهاند توصيف فرموده ، از اين جهت دليل را كه همان بشريت مسيح و امكان مرگ و حيات او بود تاكيد ميكند .
ترجمة الميزان ج : 6ص :107
انظر كيف نبين لهم الايات ثم انظر اني يؤفكون اين آيه خطاب به نبي اكرم (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ميباشد كه در مقام تعجب از كيفيت بيان آيات ميفرمايد : جا دارد از طرز بيان ما تعجب شود كه چگونه آيات خود را براي آنان بيان ميكنيم ؟ و چطور براي بطلان ادعايشان بر الوهيت مسيح ظاهرترين دليل را با واضحترين بيان براي شان انتخاب كرديم ؟ و از آنان تعجب كني كه چگونه از تعقل و توجه به آيات ما اعراض كردند ! ! ؟ در اين صرف نظر كردنشان چه نتيجهاي را در نظر داشته ؟ و چطور عقولشان به عواقب وخيم و لااقل رسوائي گرفتار شد و بطلان ادعايشان را درك نكردند ؟ قل ا تعبدون من دون الله ما لا يملك لكم ضرا و لا نفعا و الله هو السميع العليم بطوري كه تاريخ نشان ميدهد مساله خضوع در برابر كسي بعنوان ربوبيت مسالهايست كه همگام با تاريخ بشريت در بين بشر معمول و منتشر بوده ، و غالبا به طمع اينكه خدا شرور را از آنان دور و نفع را بر ايشان جلب كند او را ميپرستيدند ، و اما پرستش خداي عز و جل براي اينكه خدا است و سزاوار پرستش است ، نه براي جلب و نفع ، و دفع ضرر ، از خواص يعني انبيا و ربانيين تجاوز نميكرده است ، چون چنين بوده يعني احتياج به عبادت در ارتكاز مردم از احتياج به جلب نفع و دفع ضرر منشا ميگرفته ، از اين رو خداي تعالي در آيه مورد بحث رسول خود را دستور ميدهد كه در تعليم معارف حقه به اهل كتاب ، آنان را به اين نظر كه مردمي ساده و عوامند نگريسته و مورد خطابشان قرار دهد ، و با زبان ساده و عوامانه خودشان با آنها سخن بگويد و پا از مسير فطرت سادهاي كه در عبادت خدا دارند فراتر نگذارد ، همان طوري كه در خطاب بتپرستان نيز همين نحو خطاب را بكار برد ، و يادآوريشان كرد كه حس احتياج و اضطرارشان به عبادت خدا از اين جا پيدا شده كه فهميدهاند زمام هر خير و شر و نفع و ضرري بدست خداست ، و اوست مالك خير و شر ، از اين رو به طمع اينكه خداوند از آنان دفع ضرر نموده و خير را به آنان برساند او را عبادت ميكنند ، و چون غير از خدا هيچ چيزي مالك ضرر و نفع نيست ، - زيرا هر چيزي را كه فرض كنيد مملوك خداست ، و كسي در آن چيز با خدا شركت ندارد - از اين رو هيچ چيز را به جز خداي تعالي نميتوان پرستش كرد ، و آن چيز را با خدائي كه مالك آن و غير آنست شركت داد .
بنا بر اين واجب است تنها خداي تعالي را عبادت نمود و از ساحت ربوبيش پا بجاي ديگر فرا نگذاشت ، چه تنها خداست كه عبادت و دعا را ميشنود ، و جواب ميگويد ، تنها اوست كه دعاي مضطرين را در وقتي كه بخوانندش اجابت ميكند .
اوست كه حاجتهاي بندگان را ميداند و از احتياجاتشان غافل نميشود ، و در علم به حوايج بندگان اشتباه نكرده و
ترجمة الميزان ج : 6ص :108
حاجت يكي را به ديگري نميدهد ، بخلاف غير خداي تعالي كه بيشتر از آنچه را كه خدا به او داده چيزي ندارد ، و بر بيشتر از آنچه خدا بر آن توانائيش داده قدرت ندارد .
پس با اين بيان چند نكته روشن شد ، اول اينكه حجت و دليلي كه آيه مشتمل بر آنست غير آن دليلي است كه آيه سابق مشتمل بر آن بود ، گر چه هر دو دليل متوقف بر يك مقدمهاند ، و آن اينكه مسيح و مادرش هر دو از ممكناتاند ، الا اينكه دليل آيه اول اين بود كه بشر و محتاجند ، و هر دو بنده و فرمانبر خداي سبحانند ، و كسي كه چنين باشد صحيح نيست اله و معبود كسي واقع شود ، و ليكن حجت اين آيه اينست كه مسيح ممكن است و محتاج و خود مملوك است ، و هيچ ضرر و نفعي را مالك نيست ، و چنين كسي الوهيت و پرستش در برابر خداي تعالي صحيح نيست .
نكته دوم اينكه : حجت و دليلي كه در اين آيه است حجتي است كه از مدركات فهم ساده و بسيط و عقل سالم گرفته شده است .
زيرا عقل اينطور حكم ميكند كه انسان ساده و بي غرض اگر چيزي را اله و معبود گرفته و آنرا بپرستد براي اينست كه ميخواهد بهاين وسيله معبودش را به دفع ضرر و جلب نفع خود وادار كند ، و اگر به اين حكم عقلي ، اين مطلب را ضميمه كنيم كه در عالم جز خدا كسي مالك ضرر و نفع نيست ، اين نتيجه بدست ميآيد كه هيچ غرض عقلائي را در عبادت غير خدا نميتوان تصور كرد ، و چون چنين است پس بايد از اين عمل يعني عبادت غير خدا اجتناب كرد .
نكته سوم اينكه : در آيه شريفه با اينكه استدلال در آن عليه كسانيست كه مسيح را اله خود گرفتهاند و با اينكه مسيح چون انسان و صاحب عقل است موصول او بايد من باشد نه ما ليكن مع ذلك فرموده : ما لا يملك و نفرمود : من لا يملك براي اينكه بفهماند انحراف اهل كتاب هم همان انحراف بتپرستان است ، و لذا دليلي كه عليه آنها اقامه كرديم همان دليلي است كه عليه وثنيها و بتپرستها اقامه كردهايم ، و وجود عقل در مسيح هيچ دخالتي در تماميت و ناتمامي دليل ندارد ، علاوه بر اين ، مسيح گر چه داراي عقل است ليكن مالك عقل خود نيست ، عقل صاحبان عقل هم مانند ساير چيزهائي كه در شؤون وجودي آنان هست و با آنان نسبت دارد از خود آنان نيست و همه از ديگري است ، از اين جهت صحيح است در حق آنان هم بجاي من ما بكار برد .
و لذا ميبينيم از جميع معبودهاي ساختگي بشر سلب مالكيت همه چيز حتي دست و پا و چشم و امثال اينها كرده و فرموده : ان الذين تدعون من دون الله عباد امثالكم فادعوهم فليستجيبوا لكم ان كنتم صادقين .
ا لهم ارجل يمشون بها ام لهم ايد يبطشون بها ام لهم
ترجمة الميزان ج : 6ص :109
اعين يبصرون بها ام لهم آذان يسمعون بها قل ادعوا شركاءكم ثم كيدون فلا تنظرون و همچنين نكته اينكه اول ضرر را ذكر كرد سپس نفع را و فرمود : ضرا و لا نفعا باز اشاره به ارتكاز است ، و خواست تا كلام بر وفق ارتكاز و فطرت ساده جاري شده باشد .
و فطرت انسان بر اين است كه آنچه را ازنعمت در دست دارد مادامي كه در دست اوست دلش از ناحيه آن آرام است ، و خودش التفاتي به اين معنا كه ممكن است روزي به فقدان آن دچار شود نيست ، او امروز اندوه و المي كه در فقدان آن درك و تصور ميكند بخود راه نميدهد ، بخلاف ضررها و مصيبات و فقدان نعمتها كه بالفعل يعني در حال حاضر الم و اندوه آنها را درك ميكند ، و فطرتش او را وادار ميسازد كه به معبودي ملتجي شود تا آن معبود ضرر حاضر و مصيبت فعلي او را دفع كند ، و يا نعمتي كه در حال حاضر از دستش رفته برايش باز گرداند يا اگر ندارد بدهد ، خداي تعالي هم در اين معنا فرموده : و اذا مس الانسان الضر دعانا لجنبه او قاعدا او قائما فلما كشفنا عنه ضره مر كان لم يدعنا الي ضر مسه و نيز فرموده : و لئن اذقناه رحمة منا من بعد ضراء مسته ليقولن هذا لي و نيز فرموده : و اذا انعمنا علي الانسان اعرض و نابجانبه و اذا مسه الشر فذو دعاء عريض .
پس ، از اين آيات به خوبي بدست آمد كه پريشاني زودتر آدمي را به خضوع و التجا در برابر پروردگار و به عبادت او وا ميدارد تا جلب نفع ، و از اين جهت در آيه مورد بحث يعني آيه
ترجمة الميزان ج : 6ص :110
ما لا يملك لكم ضرا و لا نفعا اول ضرر و بعد نفع را ذكر كرده ، و همچنين آيات ديگري كه نظير آنست مانند آيه و اتخذوا من دونه آلهة لا يخلقون شيئا و هم يخلقون و لا يملكون لانفسهم ضرا و لا نفعا و لا يملكون موتا و لا حيوة و لا نشورا نكته چهارم اينكه : مجموع آيه ا تعبدون من دون الله ... حجتي است بر اين مطلب كه تنها و تنها خداي سبحان بايد عبادت و پرستش شود ، و نبايد در پرستش ، غير او را با او شركت داد ، اين بيان به دو حجت تقسيم ميشود كه ملخص حجت و برهان اولي اينست كه : اله گرفتن و آنرا پرستيدن لابد بمنظور دفع ضرر و جلب منفعت است ، و چون چنين است ناگزير آن معبود بايد كسي باشد كه مالك و صاحب اختيار نفع و ضرر باشد ، پس عبادت چيزي كه خود مالك هيچ چيز نيست ، صحيح نميباشد .
و ملخص برهان دومي اينكه : خداي سبحان تنها معبودي است كه شنوا و جوابگوي هر سائل و داناي به هر حاجتي است ، و جز او كسي اينچنين نيست ، پس عبادت او ، واجب است و نبايد براي او شريكي قرار داد .
قل يا اهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق غالي ( با غين نقطهدار ) كسي را گويند كه از حد تجاوز كرده و مرتكب افراط شود ، كما اينكه در مقابل آن قالي ( با قاف ) كسي را گويند كه تفريط و كوتاهي كرده باشد ، اين آيه خطاب ديگري است به رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ، در اين خطاب به آن جناب دستور ميدهد كه اهل كتاب را دعوت كند به اينكه در دين خود مرتكب غلو و افراط نشوند ، چون اهل كتاب مخصوصا نصارا به اين بليه و انحراف در عقيده مبتلا بودند ، آري ديني كه از طرف پروردگار نازل شده باشد و كتب آسماني آنرا بيان كنند نشانهاش اين است كه در درجه اول توحيد را بر بشر عرضه كرده باشد ، و شريك را از خدا نفي كند ، ديني است كه بشر را از انباز گرفتن براي خداوند و پرستش بت نهي كند ، و يهود و نصارا داراي چنين ديني نيستند ، چون اين دو طايفه نيز براي خدا انباز گرفتند مخصوصا نصارا كه رسوائي و شناعتشان از يهود بيشتر است ، گر چه در كيش يهوديهاي امروز چيزي كه مستقيما شرك باشد ديده نميشود .
ليكن آيه شريفه و قالت اليهود عزير ابن الله و قالت النصاري المسيح ابن الله ذلك قولهم بافواههم يضاهؤن قول الذين كفروا من قبل قاتلهم الله اني يؤفكون .
اتخذوا احبارهم و رهبانهم ارباب من دون الله و المسيح ابن مريم و ما امروا الا ليعبدوا الها واحدا لا
ترجمة الميزان ج : 6ص :111
اله الا هو سبحانه عما يشركون كشف ميكند از اينكه يهوديهاي معاصر رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) چنين اعتقادي را نسبت به عزير داشتهاند ، و ظاهرا اين لقب ، يعني ابن الله لقبي بوده كه از باب احترام به عزير داده شده است ، چون وي يهود را پس از آنكه بدست بابليها اسير شدند به وطن مالوفشان ، اورشليم ( بيت المقدس ) باز گردانيد و تورات را كه در واقعه بخت النصر بكلي از بين رفته بود جمعآوري نمود ، يهود هم در مقابل اين خدمت و بپاس اين احسان لقب مزبور را به وي دادند ، چون اين كلمه نزد يهود عنوان لقب را داشته چنانكه مسيحيهاي امروز كلمه پدر را براي پاپها و بطريقها و كشيشها لقب قرار دادهاند ، و از اينكه خداي تعالي راجع به هر دو ميفرمايد : و قالت اليهود و النصاري نحن ابناء الله و احبائه نيز استفاده ميشود عزير داخل در عموم احبار و رهبان و جزء آنان بشمار رفته است ، و يهود به چشم يك مرد ديني به او مينگريسته و او را مانند احبار و رهبان لقب ابن الله دادهاند ، و اگر تنها از عزير اسم برده ، به پاس همان خدمتي بوده كه قبلا به آن اشاره شد .
و كوتاه سخن اينكه غلو اهل كتاب همين بوده كه انبيا و احبار و راهبان خود را تا مقام ربوبيت بالا ميبرده و در برابر آنان بنحوي كه جز براي خدا شايسته نيست خضوع ميكردهاند ، و خداي متعال در آيه مورد بحث آنان را به زبان نبي خود از آن نهي ميكند .
در اين جا سؤالي پيش ميآيد ، و آن اينكه : چرا در اين آيه غلو را مقيد كرد به غلو باطل و غير حق ؟ مگر غلو صحيح و حق هم داريم ؟ جواب اينست كه اين تعبير در حقيقت تقييد نيست بلكه تاكيد و يادآوري لازمه معنا است با خود آن ، تا شنونده از آن لازم غفلت نورزد ، و اگر هم كسي دچار غلو شده ، بداند كه از اثر سوء آن غفلت كرده و يا به چيز ديگري نظير غفلت مبتلا شده ، ممكن است كسي پيش خود خيال كند كه اطلاق لفظ پدر بر خداي تعاليپس از اينكه معنايش تحليل شده و از جميع نواقص مادي مجرد و تنها به معناي مربي و يا بوجود آرنده شده باشد چه عيبي دارد ؟ و
ترجمة الميزان ج : 6ص :112
همچنين چه اشكال دارد لفظ ابن الله را بعد از آنكه تحليلش كرده باشيم و تنها به معناي مجردش در آمده باشد به كسي اطلاق شود ؟ و چه دليل عقلي بر منع از آن داريم ؟ جواب اينست كه درست است كه برهان عقلي بر منع از آن نداريم ، ليكن در شرع اينگونه اطلاقات ممنوع است ، و بحسب شرع اسماي پروردگار توقيفياند به اين معنا كه اسمائي را بايد به خداوند اطلاق كرد كه از ناحيه شرع رسيده باشد نه از پيش خود ، و تا اندازهاي عقل ناقص ما هم به حكمت و جهت اين توقيف پي برده و فهميده كه اسمهاي گوناگون بر خدا نهادن و براي اسماي خداوند بند و باري قائل نبودن چه مفاسدي را در بر دارد ، تنها براي نمونه كافي است خواننده را بياد مفاسد دو كلمه پسر و پدر انداخته و آلام و مصيبتهائي را كه امت يهود و مسيح را در چند قرن مبتلا ساخت مخصوصا مصيبتهائي كه امت مسيح در اين مدت طولاني از اولياي كليسا ديده و از اين به بعد هم خواهد ديد ، خاطرنشان سازيم .
و لا تتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل و اضلوا كثيرا و ضلوا عن سواء السبيل ظاهر سياق اينست كه مراد از اين قوم كه خدا از پيروي اهواء آنان نهي فرموده كسانيد كه چشم مردم عوام به دست شان دوخته و همواره سر در اطاعتشان دارند ، و گمراهي مردم تنها بخاطر پيروي آنان است .
و اينكه فرمود : اضلوا كثيرا - بسياري را گمراه كردند ، از اين جهت بود كه ديگران تابعشان بودند ، و گمراهيشان از راه راست از اين رو بوده كه هم خودشان را گمراه كرده بودند و هم ديگران را ، و اين خود ، گمراهي روي گمراهي است ، و همچنين ظاهر سياق آيه اينست كه مراد از اين قوم ، بتپرستانند ، براي اينكه ظاهر سياق اينست كه خطاب به تمامي اهل كتاب است نه اهل كتاب معاصر پيامبر (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ، نه تنها به آنهائي كه آن غفلت را كرده و يا به چيز ديگري نظير غفلت مبتلا شده ، ممكن باشد از پيروي گذشتگان ، به شهادت و تاييد اين آيه كه ميفرمايد : و قالت اليهود عزير ابن الله و قالت النصاري المسيح ابن الله ذلك قولهم بافواههم يضاهؤن قول الذين كفروا من قبل .
بنا بر اين ، آيه شريفه به حقيقتي اشاره ميكند كه پس از بررسي و تحليل تاريخ ، دستگير انسان ميشود ، و آن اين است كه داستان پدري و پسري اعتقادي بوده است كه قبلا درميان بتپرستان و از ايشان بطور ناخودآگاه به داخل مسيحيان و ساير اهل كتاب راه يافته است،
ترجمة الميزان ج : 6ص :113
و ما در سوره آل عمران ( جلد سوم ترجمه اين كتاب ) در آنجائي كه قصص مسيح (عليهالسلام) را بيان ميكرديم گفتيم كه اين حرف از جمله حرفها و معتقداتي است كه هم اكنون در بين بتپرستان هندوچين موجود و رائج است ، و همچنين مصريان قديم داراي اين عقيده بودهاند ، و در باره اينكه چگونه اين عقيده در بين اهل كتاب راه يافته با اينكه كتب آسماني اولين كلمهاش توحيد است ، گفتيم كه اين حرف به وسيله مبلغين دنيا طلب اهل كتاب در بين آنان راه يافته ، اين دو كيش كه اسما دين توحيد و منسوب به حضرت موسي و مسيح (عليهماالسلام) هستند ، بحسب مسمي و واقع دو شعبه از آئين و ثنيت و بتپرستي ميباشند .
لعن الذين كفروا من بني اسرائيل علي لسان داود و عيسي ابن مريم ... اين دو آيه ، رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) را خبر ميدهند به اينكه آنان كه از اهل كتاب كفر ورزيدند ، به زبان انبياي خود لعنت شدند ، در عين حال تعريض به همانها هم هست كه اين لعنت بي جهت نبوده بلكه در اثر نافرماني و تجاوزشان بوده است ، و اينكه فرمود : كانوا لا يتناهون عن منكر فعلوه ... بياني است براي جمله : و كانوا يعتدون .
تري كثيرا منهم يتولون الذين كفروا ... اين آيه از قبيل استشهاد و گواهي خواستن از حس و وجدان است ، به اين بيان كه اگر قدر دين خود را ميشناختند از آن دست بر نميداشتند ، و آنرا لگدكوب تجاوزات خود نمينمودند ، و در نتيجه متدينين به دين خود را كه همه اهل توحيدند دوست ميداشتند ، و از آنان كه به كفر گراييدهاند بيزاري ميجستند .
زيرا به شهادت حس و وجدان هر قوم و ملتي دشمنان دين خود را دشمن ميدارند ، و اگر ديديم مردمي با دشمنان دين خود دوستي و مودت ميورزند بخوبي ميفهميم كه اينان از دين خود چشم پوشيده و از مقدسات دينيشان كه ميبايد مورد احترام و تصديقش قرار دهند صرفنظر نمودهاند ، وقتي چنين ديديم بي درنگ آنان را هم از دشمنان آن دين بشمار ميآوريم ، براي اينكه دوست دشمن ، دشمن است ، پس از آن در مذمت آنان ميفرمايد : لبئس ما قدمت لهم انفسهم و كيفر گناهي كه از پيش براي آخرت خود فرستادهاند كه همان ولايت كفار از روي هواي نفس است اين بود كه : ان سخط الله عليهم و في العذاب هم خالدون خداي بر آنها خشم كرده و در عذاب ابدي معذبشان كند ، و به اين بيان روشن شد كه در آيه شريفه ، مورد بحث ، كيفر و عاقبت عمل ان سخط الله بجاي خود عمل يتولون بكار رفته است ، و اين خود بخاطر اشاره به اين نكته است كه تو گوئي كفار كيفر و عذاب خود را از پيش فرستادهاند .
ترجمة الميزان ج : 6ص :114
و لو كانوا يؤمنون بالله و النبي و ما انزل اليه ما اتخذوهم اولياء و لكن كثيرا منهم فاسقون .
يعني و اگر آنها كه همان اهل كتاب باشند به خدا و نبي او محمد (صلياللهعليهوآلهوسلّم) و قرآني كه به آن جناب نازل شده ايمان ميآوردند و يا به پيغمبر خود و كتابي كه به او نازل شده مثلا موسي و توراتش ايمان ميداشتند هيچوقت كفار را دوست خود نميگرفتند ، براي اينكه ايمان چيزي است كه تمامي اسباب را هر چه هم از آن مؤثرتر نباشد تحت الشعاع خود قرار داده و از بين ميبرد ، و ليكن عده بسياري از آنان فاسق و سر پيچ از ايمانند ، در اين آيه وجه ديگري را احتمال دادهاند ، و آن اينست كه ضميرهائي كه در : كانوا و در يؤمنون و در ما اتخذوهم است همه به الذين كفروا بر گردد ، و بنا بر اين احتمال ، معناي آيه چنين ميشود : اهل كتاب اينقدر با كفر و كافر سرخوشند كه حتي اگر دوستان كافرشان به خدا و رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) و قرآن ايمان بياورند همين اهل كتاب از دوستي با آنها بيزاري ميجويند ، و خلاصه كفار را جز بخاطر كفرشان دوست نميدارند ، اين احتمال احتمال بدي نيست ، الا اينكه با جمله و لكن كثيرا منهم فاسقون نميسازد ، چون در اين جمله بطور مسلم ضمير به اهل كتاب بر ميگردد ، نه به كفار .
لتجدن اشد الناس عداوة للذين آمنوا اليهود و الذين اشركوا ... نصاري مثل معروفي است كه ميگويند : تعرف الاشياء باضدادها - هر چيزي در مقابل ضد خود بهتر جلوه كرده و شناخته ميشود ، خداي سبحان نيز براي اينكه حالات و معارفاسلام و حقانيت آنرا در دلهاي امم و ملل جاي دهد ، در چند آيه قبل خرافاتي را كه اهل كتاب اسم دين بر آنها نهاده بودند بيان فرمود : سپس به همان منظور خرافاتي را كه مختص به هر كدام از يهود و نصارا است - مثلا يد الله مغلولة را نسبت به يهود و ان الله هو المسيح را نسبت به نصارا - ذكر فرمود ، آنگاه براي اينكه كلام در ايفاي آن منظور بليغ و رسا و كامل شود نمونهاي هم از حال مشركين بر حال آن دو طايفه افزود ، تا شنونده حال و عقايد و رفتار اين سه ملت را كه بزرگترين ملتهاي روي زميناند ديده و با احوال و عقايد و رفتار مسلمين مقايسه كنند تا حقانيت و جلاوت معارف اسلام را بخوبي درك كنند ، و نيز بدانند كه يهود ، نصارا و وثنيها از نظر دوري و نزديكي به اسلام يكسان نيستند ، آنگاه در خاتمه ، اين جهت را بيان فرموده كه نصارا از بقيه ملتها به دين اسلام نزديكترند ، در اينجا ممكن است بپرسيد چرا چنين كرد و
ترجمة الميزان ج : 6ص :115
به چه سبب نصارا را از جهت دوستي با اسلام نزديكترين ملتها معرفي فرمود ؟ ! جواب اينست كه از اين ملت عده بيشتري به اسلام گرويده و به رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ايمان آوردند ، كما اينكه آيه بعد هم كه ميفرمايد : و اذا سمعوا ما انزل الي الرسول ... دلالت بر اين مدعا دارد ، ممكن است مجددا بپرسيد اگر ايمان و اسلام چند نفر از يك ملت مجوز اين باشد كه همه آنها دوست اسلام و مسلمين خوانده شوند ، لازم بود آن دو ملت ديگر هم دوست شناخته شوند ، براي اينكه از آن دو ملت هم عده زيادي مانند عبد الله بن سلام با اصحاب يهودياش از يهود و عده قابل ملاحظه از مشركين كه مجموعا ملت مسلمان امروز را تشكيل ميدهند به رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) ايمان آوردند ، بنا بر اين ، چگونه در بين اين سه ملت تنها نصارا مورد مهر قرار گرفته و آيه مزبور تنها آنها را ستوده است ؟ ! جواب اين سؤال اينست كه نحوه اسلام آوردن اين چند ملت مختلف بوده است مثلا ملت نصارا بدون مبارزه ، بلكه پس از تشخيص حقانيت با كمال شيفتگي و شوق به اسلام گرويدهاند در حالي كه هيچ اجبار و اكراهي در كارشان نبوده و ميتوانسته با جزيه دادن ، به دين خود باقي مانده و نسبت به آن پايداري و وفاداري كنند ، و ليكن در عين حال اسلام را بر دين خود ترجيح داده و ايمان آوردند ، بخلاف مشركين ، زيرا ، رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) جزيه از ايشان نميپذيرفت ، و جز اسلام آوردن از ايشان قبول نميكرد ، پس عدهاي از مشركين كه ايمان آوردند دلالت بر حسن اسلامشان ندارد ، درست است كه مسلمان شدند ، ليكن بعد از آن همه آزار و شكنجه كه پيغمبر محترم اسلام از ايشان تحمل كرد ، و آنهمه جفا و قساوت و بي رحمي كه نسبت به مسلمين روا داشتند و آن همه نخوتي كه در برابر مسلمين ورزيدند .
و همچنين يهود كه گر چه در ايمان آوردن و يا جزيه دادن مانند نصارا مختار بودند ، ليكن به آساني اسلام را قبول نكردند ، بلكه مدتها در نخوت و عصبيت خود تصلب و پافشاري كردند ، مگر و خدعه بكار بردند ، عهدشكنيها كردند ، خواهان بلا و مصيبت مسلمين بودند ، و بالاخره صفحات تاريخ از خاطرات تلخي كه مسلمين آنروز از يهود ديدند پر است ، خاطراتي كه تلختر و دردناكتر از آن تصور ندارد ، آن رفتار نصارا بوده و اين رفتار مشركين و يهود ، و اين اختلاف در برخورد و تلقي همچنان ادامه داشته است ، يعني هميشه از نصارا حسن اجابت بوده ، و از يهود و مشركين لجاج و پافشاري در استكبار و عصبيت ، عينا همان رفتار و عكس العملي كه اين سه گروه در زمان رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) از خود نشان دادند ، همان را پس از آن جناب داشتند ، چه افرادي كه از ملت نصارا در قرون گذشته به طوع و رغبت دعوت اسلام را لبيك گفتند بسيار زياد و بيشمار و بر عكس افرادي كه از مشركين و يهود در آن مدت طولاني
ترجمة الميزان ج : 6ص :116
به دين اسلام گرويدهاند بسيار كم و انگشتشمارند .
و همين ادامه داشتن برخوردهاي مختلف آنان در قرون متمادي و طولاني خود شاهد و گواه محكمي است بر صدق دعوي قرآن كه بطور كلي فرمود : لتجدن اشد الناس عداوة للذين آمنوا اليهود براي اينكه گر چه خطاب در اين آيه متوجه شخص رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) است ، ليكن اين نكته نيز بر كسي پوشيده نيست كه آيه شريفه در مقام بيان قانون و ضابطي است كلي .
و اين نكته كه عبارت است از بيان قانون كلي در صورت خطاب خصوصي بسيار بكار ميرود : مانند آيه تري كثيرا منهم يتولون الذين كفروا و آيه تري كثيرا منهم يسارعون في الاثم كه در ضمن آيات مورد بحث بود ، و تفسير و ترجمهاش گذشت .
ذلك بان منهم قسيسين و رهبانا و انهم لا يستكبرون قسيس معرب كشيش است و رهبان جمع راهب و گاهي بجاي راهب يعني در مفرد استعمال ميشود ، راغب گفته است الرهبة و الرهب به معناي ترسي است كه توأم با احتراز باشد .
تا آنجا كه ميگويد : ترهب به معناي تعبد ، و رهبانية به معناي مبالغه و غلو و افراط در تحمل عبادت است ، و اين كلمه در كلام مجيد هم بكار رفته ، آنجا كه ميفرمايد : و رهبانية ابتدعوها - و رهبانيتي كه آنرا بدعت كردند ، و رهبان هم به معناي مفرد استعمال ميشود و هم به معناي جمع ، كساني كه رهبان را واحد دانستهاند در جمع آن رهابين گفتهاند .
در اين آيه خداي تعالي جهت نزديكتر بودن نصارا را به اسلام بيان فرموده و در جهت اينكه آنان نسبت به ساير ملل انس و محبتشان به مسلمين بيشتر است ، سه چيز را معرفي ميفرمايد كه آن سه چيز در ساير ملل نيست، يكي اينكه در بين ملت نصارا علما زيادند .
دوم اينكه در بينشان زهاد و پارسايان فراوانند ، سوم اينكه ملت نصارا مردمي متكبر نيستند ، و همين سه چيز است كه كليد سعادت آنان و مايه آمادگي شان براي سعادت و نيكبختي است .
توضيح اينكه سعادت آدمي در زندگي از نظر دين به اين است كه بتواند نخست عمل صالح را تشخيص داده و سپس بر طبق آن عمل كند ، و به عبارت ديگر ، سعادت زندگي به داشتن ايمان و اذعان به حق و سپس عمل بر طبق آن است ، بنا بر اين كسي كه بخواهد داراي چنين سعادتي شود اول احتياج به علمي دارد كه بوسيله آن بتواند حقيقت دين را كه همان دين
ترجمة الميزان ج : 6ص :117
حق است تشخيص داده و به اين وسيله مقتضي را فراهم آورد و چون وجود مقتضي به تنهائي براي آمادگي به عمل بر طبق آن كافي نيست و احتياج به رفع موانع دارد از اين رو لازم است موانعي را كه در نفس آدمي است و نميگذارد انسان بر طبق علم خود عمل كند كه همان استكبار از حق ، يا عصبيت بر باطل و امثال آنها است ، از نفس خويش زايل سازد تا بتواند سعادت مطلوب را بدست آورد ، و وقتي ما از طرفي آن علم نافع را كسب كرديم و از طرفي ديگر با از بين بردن تكبر ، انصاف در برابر حق را بدست آورديم ، آنوقت است كه ميتوان گفت ما براي خضوع در برابر حق آمادگي داريم ، البته بشرطي كه محيط هم اجازه بدهد ، چون در اعمال آدمي مساعدت محيط هم دخالت عظيمي دارد ، زيرا وقتي عملي در بين مردم متداول شد و از كودكي با آن عمل بار آمدند و بر آن عادت نموده خلف از سلف آنرا ارث بردند چنين مردمي نميتوانند در باره خوبي و بدي آن عمل به آساني بررسي نمايند ، و يا اگر زشت است از آن دست بردارند ، و چون عادت به آن دارند ، احتمال بدي و زشتي در باره آن نميدهند .
و همچنين اگر به عمل نيكي عادت داشته باشند آن را هم نميتوانند به آساني ترك كنند ، و اين جمله معروف است كه ميگويند : عادت طبيعت دوم است ، از همين جهت ، فعلي كه مخالف با عادت باشد براي بار اول بسيار دشوار ، و بنظر غير ممكن ميرسد ، و لذا وقتي براي اولين بار آن را انجام دهد با كمال تعجب بخود ميگويد عملي كه تاكنون بنظر ما محال بود معلوم شد كه محال نبوده ، و اگر همين عمل تكرار شود در هر دفعه به سهولتش افزوده و به همان مقدار از دشواريش كاسته ميشود .
بنا بر اين اگر انسان در درجه اول تشخيص دهد كه فلان عمل صالح است ، و در درجه دوم غرضهاي آلوده و نفساني از قبيل لجاج و عناد را هم با از بين بردن ريشه آن كه تكبر و نرفتن زير بار حق است از بين ببرد و در درجه سوم هم چشمش به كساني بيفتد كه دارند آن عمل صالح را انجام ميدهند ، او هم بدون درنگ آن عمل را انجام خواهد داد ، تا چه رسد به اينكه ببيند همه افراد جامعه آنرا انجام ميدهند ، كه در اين صورت در انجام آن بيشتر تشويق و كمك شده است ، و بهتر به امكان آن پي برده و بدون واهمه دست به انجام آن ميزند .
از اين بيان بدست آمد كه جامعه وقتي براي قبول حق آماده ميشود كه اولا رجال دانشمندي در آن باشند كه خود به حق آگاهي يافته و آنرا به ديگران تعليم دهند ، و ثانيا مرداني در آن جامعه باشند كه به حق عمل كنند ، تا در نتيجه افراد آن جامعه خوبي عمل به حق و امكان آنرا به چشم ببينند ، و ثالثا عموم افراد آن ، عادت به خضوع در برابر حق را داشته باشند ، و طوري نباشد كه با اينكه حق بر ايشان واضح و منكشف شده مع ذلك در اثر تكبر زير بار نروند ،
ترجمة الميزان ج : 6ص :118
و لذا ميبينيم كه خداي تعالي در آيه مورد بحث نزديكي نصارا را به پذيرفتن دعوت رسول الله (صلياللهعليهوآلهوسلّم) كه دعوت حق ديني بود از همين جهت دانسته كه در ميان نصارا دردرجه اول رجال دانشمندي بنام كشيش و همچنين مرداني كه به حق عمل كنند بنام رهبان وجود داشته و در درجه سوم مردمش هم متكبر و بيزار از حق نبودهاند ، دانشمنداني داشته كه مرتب مردم را به عظمت حق و به معارف دين آشنا ميكردهاند ، زهادي داشته كه گفتار دانشمندان و دستوراتشان را بكار ميبسته و به اين وسيله عظمت پروردگار و اهميت سعادت دنيوي و اخروي مردم را عملا به آنان نشان ميدادهاند ، و در خود آن امت هم اين خصلت بوده كه از قبول حق استنكاف نداشتهاند ، بخلاف يهود كه گر چه در آنان هم احبار بوده ، ليكن چون نوع مردم يهود به مرض تكبر دچار بودهاند همين رذيله آنان را به لجاجت و دشمني واداشته ، در نتيجه سد راه آمادگيشان براي پذيرفتن حق شده است ، و همچنين مشركين كه نه تنها داراي آن رذيله بودهاند بلكه رجال علمي و مردان زاهد را هم نداشتهاند .
